Home Bilgi Bankası Edebiyat Bir Masal Anlatsan ve Kanatlansak Çocukluğa: Calvino’nun Yarattığı Masal Kentler
Bir Masal Anlatsan ve Kanatlansak Çocukluğa: Calvino’nun Yarattığı Masal Kentler

Bir Masal Anlatsan ve Kanatlansak Çocukluğa: Calvino’nun Yarattığı Masal Kentler

369
0

Dere Tepe Ters bir Görünmez Kent’tir. Ve her kent, Masal Kent büyüsü taşır Calvino anlatımında.

Pınar K. Üretmen

Italo Calvino, İtalyan Masalları’nın giriş yazısında, “Artık hiç kuşkum yok; masallar gerçektir” diye yazar. Peki ya gerçekler de masal olabilir mi?

Masallar, zamanın ve mekânın tüm verili gerçekliğini kuantum fiziğinden önce, ama kuantum hassaslığıyla ters yüz eder. Bir varmış bir yokmuş derken sıradan ve düzenli mekânı uçucu, gizemli, sihirli bir alan haline çevirir. Klasik fizik der ki, hiçbir şey yoktan var olmadığı gibi varken de yok olmaz. Ama mikroskobik yaşamı yöneten kuantum, bir atomun aynı anda iki yerde olabileceğini söylediğinden beri aklımız karıştı. Oysa karışıklığa mahal yoktu çünkü bu bilgi bizim çocukluğumuzun söylemi olarak halihazırda beynimizde yer alıyordu. Bir varken bir yok oluğunu bize masal anlatırken söylemişti o zaman varken şimdi yok olan büyükannemiz, dedemiz. Develerin tellal pirelerinse berber olduğu gibi. Ve mekânın yanı sıra zaman da taklalar atıp bize ninemizin beşiğini tıngır mıngır sallatıyordu.

İtalyan edebiyatının en önemli ve sıra dışı yazarlarındandır Italo Calvino. Yazdığı ve derlediği masallar da romanları, gazete yazıları ve deneme yazıları kadar önemlidir. Masal ülkesinde gezerek masal dilini öğrenir. “Hiçbir dil yoktur ki aldatmasın” dediği gibi anlatır onları. Mekânı alt üst eder, kentleriyse görünmez kılar. Bir varken bir yok olurlar. Evvel zaman içindeyken geçmiş ve gelecek karışır, şimdide buluşur hepsi. Zamansızlığı, zamanın zincirlerinden kurtulmayı masallarla başarır. İşte böylece imgesel bir anlatı evreni yaratır ve ütopik kentlerini de dil gücüyle inşa eder. Yakın dostu Pavese’nin deyişiyle, o bir kalem sincabıdır.

Görünmez Kentler

Italo Calvino’nun en önemli eserlerinin başında gelir Görünmez Kentler. Simgesel bir söyleyiştir bu kentleri var eden, sayfaların arasında şekillendiren. Görseldir anlatımı. Ve masalsıdır. Her kent, görünmez olan her kent, bir masal kenttir aynı zamanda.

Marco Polo, Kubilay Han’a imparatorluğunda yer alan kentler ve hükmettiği topraklar hakkında bilgi ulaştıran görevlilerden birisidir. Görünmez Kentler, Marco Polo’nun Tatar İmparatoru Kubilay Han’a sunduğu bir dizi gezi notunun etrafında kurgulanır. Calvino, Görünmez Kentler’de Venedikli tacirin gezi notlarını simge olarak kullanır. Her kent, sonsuz sayıda olasılık taşır. Her kent ele geçirilemez, kavranamaz, sınırlandırılamaz bir roman kahramanıdır âdeta.

İletişimin eşsiz aracını yani kendi deyimiyle yirmi küçük karakterin bir kâğıt üzerindeki değişik dizilimiyle oluşan büyüsel zaman aşımını keşfeden Galileo’dur ona göre. Anlatısal zaman, gerçek zamanla ölçülemez. Görünmez Kentler’de zaman motifi çağlar aşan bir masalsılığa sahiptir. Anlattığı kentler zamansızdır, hem geçmişin tozlarını ve küllerini taşır hem de geleceğin hayal şehirleridir onlar. Her okumada değişik anlamlara uzanan, birçok simgeyle yer değiştiren, kendini yıkıp tekrar inşa eden bu kentler, mekânın sonsuzluğunun izdüşümleridir.

Görünmez Kentler sayılarla, imgelerle, kelimelerle inşa edilen bir labirenttir. Bu imgesel yapı çıkış yolunu aramaktan çok içinde olma hissini deneyimlemek, anlamlandırmak, bütünleşmek ve yeni yollar yapmak üzere kurulmuştur. Okura içinde gezinebileceği, oyunlar oynayacağı, deneyim ve bilgisini estetik bir yaklaşımla çoğaltabileceği, adeta yapbozun parçalarını birleştirerek ya da labirentte yol bulur gibi çalışarak çözümler üreteceği eşsiz ve sınırsız bir alan yaratır.

“Bugün kent kavramı bizim için ne anlama geliyor? Onları kent olarak yaşamanın gittikçe zorlaştığı şu günlerde, kentlere, son bir aşk şiiri gibi bir şey yazdığımı düşünüyorum. Belki de kent yaşamının kriz noktasına yaklaşmaktayız ve Görünmez Kentler yaşanmaz hale gelen kentlerin kalbinden doğan bir rüya.” Italo Calvino

Dere Tepe Ters

Dere Tepe Ters, Calvino’nun yazdığı son masallardan biri. Bir çocuk masalı olarak okuyabilirsiniz onu, ancak bu maske altında aslında simgesel bir Görünmez Kent daha yatar. Kitabın İtalyanca adı ‘Orman Kök Labirent’, saraya küsmüş bir ormanı, kökleri dallarına karışmış tepetaklak ağaçları ve ilerledikçe geriye yönlendiren bir labirenti işaret eder. Yani her şey ters, aynadaki akis, madalyonun diğer yüzüdür.

Kral Clodoveo savaştan dönen ordusunun başında atını sürer, imparatorluğun başşehri Kökkafes’e doğru yol alır. Oysa kent bir türlü görünmez. İçine daldıkları ormanın sık ağaçları yolları kapamıştır. Orman, yolları kaplayan bir arapsaçıdır artık ve fark ederler ki dal diye gördükleri aslında köklerdir. Yer gök karışmış, koca ordu yerin altında ilerlemektedir. Yoksa gökte asılı, baş aşağı duruyorlar demek daha doğru mu olur? Her şey tersine bakar. âdeta bir aynadan yansır görüntüler. Şehirse gördüm zannederken yiten, yaklaştıkça uzaklaşan bir serap gibidir. O sırada kötü yürekli Kraliçe Feribunda da şehri ele geçirme planları yapar. Şehrin içini kötülük, çevresini geçit vermez orman kaplamıştır. “Tıpkı kendi ihanetinin yalan dolanı gibi etrafı karman çorman bir bitki örtüsünün kaplamaya başladığını görüyordu, sanki aklından geçirdikleri arapsaçı gibi şehri sarmaya başlamıştı.” Eve ulaştırması beklenen yollar içinden çıkılmaz bir labirenttir ve karanlık düşüncelerin insanı derine çekmesi gibi ormanın derinliklerine doğru çeker. Özgürlük ormanı, kötücül düşüncelerin insanı hapsetmesi misali bir hapishaneye dönüşür.

“Savaştan dönen ve nerenin yer nerenin gök olduğunun birbirine karıştığı bir ormanda kaybolan Kral Clodoveo. Kalbi hırsla, aklı ihanetle yanıp tutuşan Kraliçe Feribunda. Dünyayı değiştirmek isteyen masum Prenses Verbana ve iyi niyetli orman bekçisi Mirtillo. Kim bilir, belki de bu hangisinin dal, hangisinin kök olduğu belirsiz labirent, doğaya yansıyan kötülüğün ta kendisidir… ve bu labirentten çıkmaya yalnızca masumiyet yardım edecektir.”

Dere Tepe Ters Bir Görünmez Kent Midir?  

Görünmez Kentler anlatısında yer alan ve Kubilay Han’ın rüyalarına giren “uçurtmalar kadar hafif, seyrek, dantel kentlerin; cibinlikler gibi saydam kentlerin; yaprak damarlarına, el çizgilerine benzeyen ve aldatıcı opak kalınlıkları içinden bakıldığında görülen telkâri kentlerin” yansımasıdır bu masal. Yaklaştıkça uzaklaşan, başaşağı dönendir. Serap gibi, bir görünen bir kaybolandır. Aldatıcı ve saydam olandır. Labirenttir, aynadaki yansımadır.

“Valdrada sakinleri, yaptıkları her hareketin, hareketin kendisinin ve onun, imgelerin özel soyluluğuna bürünen yansımalı imgesinin bir bütün oluşturduğunu bilirler ve bu bilinç kendilerini bir an bile rastlantı ve unutuşa bırakmamalarını sağlar. Bazen şeylerin değerini büyütür, bazen yadsır ayna: her yüze ve her harekete aynadan tüm ayrıntısıyla başaşağı bir yüz ve başaşağı bir hareket cevap verir. (Görünmez Kentler; Kentler ve Gözler 1)”

Valdrada gibi aksiyle bütünlenir Calvino’nun eserleri de. Onun anlatımında yer alan gizemi kavrayabilmek için simgesel dilini öğrenmek, o dilin şifrelerini çözmek gerekir. Kitapları, simgesel dilinin sözlüğü gibidir. Masallarsa dünyayı farklı açıdan gösteren bahçeye girebilmek adına, Alice’in büyülü kapılarının anahtarı. Yeter ki o kapıdan geçebilecek boya ulaşabilelim…

Dere Tepe Ters bir Görünmez Kent’tir. Ve her kent, Masal Kent büyüsü taşır Calvino anlatımında. Nasıl ki masallar yıllar öncesine, çocukluğumuza, uykuya dalarken duyduğumuz güven ve huzur veren sese taşırsa bizi, Masal Kentler de zamanın ve mekânın sonsuzluğuna doğru bir yola çıkıştır.

“İster Kongo’nun gözleri kan çanağına dönmüş bir büyücü hekiminin düşe benzer zırvalamalarını mesafeli bir keyifle dinleyelim, ister mistik Leo-Tse’nin sonelerinin düz çevirilerini hararetli bir coşkuyla okuyalım; ister Aquinas’ın argümanlarından birinin sert kabuğunu birdenbire kıralım, ister bir Eskimo masalının görkemli anlamını birdenbire yakalayalım: bulduğumuz şey hep şekil değiştiren fakat buna rağmen olağanüstü biçimde aynı kalan o hikâye ve daima bilinen ya da anlatılandan daha fazlasının olduğuna dair kışkırtıcı derecede ısrarlı bir histir.” J. Campbell

Kaynakça

Calvino, Italo (1994): Amerika Dersleri – Gelecek Binyıl İçin Altı Öneri, Çevren: Kemal Atakay, Can Yayınları.

Calvino, Italo (2014): Görünmez Kentler, Çevren: Işıl Saatçıoğlu, Yapı Kredi Yayınları.

Calvino, Italo (2015): Dere Tepe Ters, Çevren: Filiz Özdem, Yapı Kredi Yayınları.

Campbell, Joseph (2013): Kahramanın Sonsuz Yolculuğu, Çevren: Sabri Gürses. Kabalcı Yayıncılık.

(369)

Yorum yaz