Home Bilgi Bankası Edebiyat Bir Masal Anlatsan ve Kanatlansak Çocukluğa: Calvino’nun Yarattığı Masal Kentler
Bir Masal Anlatsan ve Kanatlansak Çocukluğa: Calvino’nun Yarattığı Masal Kentler

Bir Masal Anlatsan ve Kanatlansak Çocukluğa: Calvino’nun Yarattığı Masal Kentler

164
0

Dere Tepe Ters bir Görün­mez Kent’tir. Ve her kent, Masal Kent büyüsü taşır Cal­vino anla­tı­mında.

Pınar K. Üretmen

Italo Cal­vino, İtal­yan Masal­ları’nın giriş yazı­sında, “Artık hiç kuş­kum yok; masal­lar ger­çek­tir” diye yazar. Peki ya ger­çek­ler de masal ola­bi­lir mi?

Masal­lar, zama­nın ve mekâ­nın tüm verili ger­çek­li­ğini kuan­tum fizi­ğin­den önce, ama kuan­tum has­sas­lı­ğıyla ters yüz eder. Bir var­mış bir yok­muş der­ken sıra­dan ve düzenli mekânı uçucu, gizemli, sihirli bir alan haline çevi­rir. Kla­sik fizik der ki, hiç­bir şey yok­tan var olma­dığı gibi var­ken de yok olmaz. Ama mik­ros­ko­bik yaşamı yöne­ten kuan­tum, bir ato­mun aynı anda iki yerde ola­bi­le­ce­ğini söy­le­di­ğin­den beri aklı­mız karıştı. Oysa karı­şık­lığa mahal yoktu çünkü bu bilgi bizim çocuk­lu­ğu­mu­zun söy­lemi ola­rak hali­ha­zırda bey­ni­mizde yer alı­yordu. Bir var­ken bir yok olu­ğunu bize masal anla­tır­ken söy­le­mişti o zaman var­ken şimdi yok olan büyü­kan­ne­miz, dede­miz. Deve­le­rin tel­lal pire­le­rinse ber­ber olduğu gibi. Ve mekâ­nın yanı sıra zaman da tak­la­lar atıp bize nine­mi­zin beşi­ğini tın­gır mın­gır sal­la­tı­yordu.

İtal­yan ede­bi­ya­tı­nın en önemli ve sıra dışı yazar­la­rın­dan­dır Italo Cal­vino. Yaz­dığı ve der­le­diği masal­lar da roman­ları, gazete yazı­ları ve deneme yazı­ları kadar önem­li­dir. Masal ülke­sinde geze­rek masal dilini öğre­nir. “Hiç­bir dil yok­tur ki aldat­ma­sın” dediği gibi anla­tır onları. Mekânı alt üst eder, kent­le­riyse görün­mez kılar. Bir var­ken bir yok olur­lar. Evvel zaman için­dey­ken geç­miş ve gele­cek karı­şır, şim­dide bulu­şur hepsi. Zaman­sız­lığı, zama­nın zin­cir­le­rin­den kur­tul­mayı masal­larla başa­rır. İşte böy­lece imge­sel bir anlatı evreni yara­tır ve üto­pik kent­le­rini de dil gücüyle inşa eder. Yakın dostu Pavese’nin deyi­şiyle, o bir kalem sin­ca­bı­dır.

Görünmez Kentler

Italo Calvino’nun en önemli eser­le­ri­nin başında gelir Görün­mez Kent­ler. Sim­ge­sel bir söy­le­yiş­tir bu kent­leri var eden, say­fa­la­rın ara­sında şekil­len­di­ren. Gör­sel­dir anla­tımı. Ve masal­sı­dır. Her kent, görün­mez olan her kent, bir masal kent­tir aynı zamanda.

Marco Polo, Kubi­lay Han’a impa­ra­tor­lu­ğunda yer alan kent­ler ve hük­met­tiği top­rak­lar hak­kında bilgi ulaş­tı­ran görev­li­ler­den biri­si­dir. Görün­mez Kent­ler, Marco Polo’nun Tatar İmpa­ra­toru Kubi­lay Han’a sun­duğu bir dizi gezi notu­nun etra­fında kur­gu­la­nır. Cal­vino, Görün­mez Kent­ler’de Vene­dikli taci­rin gezi not­la­rını simge ola­rak kul­la­nır. Her kent, son­suz sayıda ola­sı­lık taşır. Her kent ele geçi­ri­le­mez, kav­ra­na­maz, sınır­lan­dı­rı­la­maz bir roman kah­ra­ma­nı­dır âdeta.

İle­ti­şi­min eşsiz ara­cını yani kendi deyi­miyle yirmi küçük karak­te­rin bir kâğıt üze­rin­deki deği­şik dizi­li­miyle olu­şan büyü­sel zaman aşı­mını keş­fe­den Galileo’dur ona göre. Anla­tı­sal zaman, ger­çek zamanla ölçü­le­mez. Görün­mez Kent­ler’de zaman motifi çağ­lar aşan bir masal­sı­lığa sahip­tir. Anlat­tığı kent­ler zaman­sız­dır, hem geç­mi­şin toz­la­rını ve kül­le­rini taşır hem de gele­ce­ğin hayal şehir­le­ri­dir onlar. Her oku­mada deği­şik anlam­lara uza­nan, bir­çok sim­geyle yer değiş­ti­ren, ken­dini yıkıp tek­rar inşa eden bu kent­ler, mekâ­nın son­suz­lu­ğu­nun izdü­şüm­le­ri­dir.

Görün­mez Kent­ler sayı­larla, imge­lerle, keli­me­lerle inşa edi­len bir labi­rent­tir. Bu imge­sel yapı çıkış yolunu ara­mak­tan çok içinde olma his­sini dene­yim­le­mek, anlam­lan­dır­mak, bütün­leş­mek ve yeni yol­lar yap­mak üzere kurul­muş­tur. Okura içinde gezi­ne­bi­le­ceği, oyun­lar oyna­ya­cağı, dene­yim ve bil­gi­sini este­tik bir yak­la­şımla çoğal­ta­bi­le­ceği, adeta yap­bo­zun par­ça­la­rını bir­leş­ti­re­rek ya da labi­rentte yol bulur gibi çalı­şa­rak çözüm­ler üre­te­ceği eşsiz ve sınır­sız bir alan yara­tır.

Bugün kent kav­ramı bizim için ne anlama geli­yor? Onları kent ola­rak yaşa­ma­nın git­tikçe zor­laş­tığı şu gün­lerde, kent­lere, son bir aşk şiiri gibi bir şey yaz­dı­ğımı düşü­nü­yo­rum. Belki de kent yaşa­mı­nın kriz nok­ta­sına yak­laş­mak­ta­yız ve Görün­mez Kent­ler yaşan­maz hale gelen kent­le­rin kal­bin­den doğan bir rüya.” Italo Cal­vino

Dere Tepe Ters

Dere Tepe Ters, Calvino’nun yaz­dığı son masal­lar­dan biri. Bir çocuk masalı ola­rak oku­ya­bi­lir­si­niz onu, ancak bu maske altında aslında sim­ge­sel bir Görün­mez Kent daha yatar. Kita­bın İtal­yanca adı ‘Orman Kök Labi­rent’, saraya küs­müş bir ormanı, kök­leri dal­la­rına karış­mış tepe­tak­lak ağaç­ları ve iler­le­dikçe geriye yön­len­di­ren bir labi­renti işa­ret eder. Yani her şey ters, ayna­daki akis, madal­yo­nun diğer yüzü­dür.

Kral Clo­do­veo savaş­tan dönen ordu­su­nun başında atını sürer, impa­ra­tor­lu­ğun baş­şehri Kökkafes’e doğru yol alır. Oysa kent bir türlü görün­mez. İçine dal­dık­ları orma­nın sık ağaç­ları yol­ları kapa­mış­tır. Orman, yol­ları kap­la­yan bir arap­sa­çı­dır artık ve fark eder­ler ki dal diye gör­dük­leri aslında kök­ler­dir. Yer gök karış­mış, koca ordu yerin altında iler­le­mek­te­dir. Yoksa gökte asılı, baş aşağı duru­yor­lar demek daha doğru mu olur? Her şey ter­sine bakar. âdeta bir ayna­dan yan­sır görün­tü­ler. Şehirse gör­düm zan­ne­der­ken yiten, yak­laş­tıkça uzak­la­şan bir serap gibi­dir. O sırada kötü yürekli Kra­liçe Feri­bunda da şehri ele geçirme plan­ları yapar. Şeh­rin içini kötü­lük, çev­re­sini geçit ver­mez orman kap­la­mış­tır. “Tıpkı kendi iha­ne­ti­nin yalan dolanı gibi etrafı kar­man çor­man bir bitki örtü­sü­nün kap­la­maya baş­la­dı­ğını görü­yordu, sanki aklın­dan geçir­dik­leri arap­saçı gibi şehri sar­maya baş­la­mıştı.” Eve ulaş­tır­ması bek­le­nen yol­lar için­den çıkıl­maz bir labi­rent­tir ve karan­lık düşün­ce­le­rin insanı derine çek­mesi gibi orma­nın derin­lik­le­rine doğru çeker. Özgür­lük ormanı, kötü­cül düşün­ce­le­rin insanı hap­set­mesi misali bir hapis­ha­neye dönü­şür.

Savaş­tan dönen ve nere­nin yer nere­nin gök oldu­ğu­nun bir­bi­rine karış­tığı bir ormanda kay­bo­lan Kral Clo­do­veo. Kalbi hırsla, aklı iha­netle yanıp tutu­şan Kra­liçe Feri­bunda. Dün­yayı değiş­tir­mek iste­yen masum Pren­ses Ver­bana ve iyi niyetli orman bek­çisi Mir­tillo. Kim bilir, belki de bu han­gi­si­nin dal, han­gi­si­nin kök olduğu belir­siz labi­rent, doğaya yan­sı­yan kötü­lü­ğün ta ken­di­si­dir… ve bu labi­rent­ten çık­maya yal­nızca masu­mi­yet yar­dım ede­cek­tir.”

Dere Tepe Ters Bir Görünmez Kent Midir?  

Görün­mez Kent­ler anla­tı­sında yer alan ve Kubi­lay Han’ın rüya­la­rına giren “uçurt­ma­lar kadar hafif, sey­rek, dan­tel kent­le­rin; cibin­lik­ler gibi say­dam kent­le­rin; yap­rak damar­la­rına, el çiz­gi­le­rine ben­ze­yen ve alda­tıcı opak kalın­lık­ları için­den bakıl­dı­ğında görü­len tel­kâri kent­le­rin” yan­sı­ma­sı­dır bu masal. Yak­laş­tıkça uzak­la­şan, başa­şağı dönen­dir. Serap gibi, bir görü­nen bir kay­bo­lan­dır. Alda­tıcı ve say­dam olan­dır. Labi­rent­tir, ayna­daki yan­sı­ma­dır.

Vald­rada sakin­leri, yap­tık­ları her hare­ke­tin, hare­ke­tin ken­di­si­nin ve onun, imge­le­rin özel soy­lu­lu­ğuna bürü­nen yan­sı­malı imge­si­nin bir bütün oluş­tur­du­ğunu bilir­ler ve bu bilinç ken­di­le­rini bir an bile rast­lantı ve unu­tuşa bırak­ma­ma­la­rını sağ­lar. Bazen şey­le­rin değe­rini büyü­tür, bazen yad­sır ayna: her yüze ve her hare­kete ayna­dan tüm ayrın­tı­sıyla başa­şağı bir yüz ve başa­şağı bir hare­ket cevap verir. (Görün­mez Kent­ler; Kent­ler ve Göz­ler 1)”

Vald­rada gibi aksiyle bütün­le­nir Calvino’nun eser­leri de. Onun anla­tı­mında yer alan gizemi kav­ra­ya­bil­mek için sim­ge­sel dilini öğren­mek, o dilin şif­re­le­rini çöz­mek gere­kir. Kitap­ları, sim­ge­sel dili­nin söz­lüğü gibi­dir. Masal­larsa dün­yayı farklı açı­dan gös­te­ren bah­çeye gire­bil­mek adına, Alice’in büyülü kapı­la­rı­nın anah­tarı. Yeter ki o kapı­dan geçe­bi­le­cek boya ula­şa­bi­le­lim…

Dere Tepe Ters bir Görün­mez Kent’tir. Ve her kent, Masal Kent büyüsü taşır Cal­vino anla­tı­mında. Nasıl ki masal­lar yıl­lar önce­sine, çocuk­lu­ğu­muza, uykuya dalar­ken duy­du­ğu­muz güven ve huzur veren sese taşırsa bizi, Masal Kent­ler de zama­nın ve mekâ­nın son­suz­lu­ğuna doğru bir yola çıkış­tır.

İster Kongo’nun göz­leri kan çana­ğına dön­müş bir büyücü heki­mi­nin düşe ben­zer zır­va­la­ma­la­rını mesa­feli bir keyifle din­le­ye­lim, ister mis­tik Leo-Tse’nin sone­le­ri­nin düz çevi­ri­le­rini hara­retli bir coş­kuyla oku­ya­lım; ister Aquinas’ın argü­man­la­rın­dan biri­nin sert kabu­ğunu bir­den­bire kıra­lım, ister bir Eskimo masa­lı­nın gör­kemli anla­mını bir­den­bire yaka­la­ya­lım: bul­du­ğu­muz şey hep şekil değiş­ti­ren fakat buna rağ­men ola­ğa­nüstü biçimde aynı kalan o hikâye ve daima bili­nen ya da anla­tı­lan­dan daha faz­la­sı­nın oldu­ğuna dair kış­kır­tıcı dere­cede ısrarlı bir his­tir.” J. Camp­bell

Kay­nakça

Cal­vino, Italo (1994): Ame­rika Ders­leri – Gele­cek Bin­yıl İçin Altı Öneri, Çev­ren: Kemal Ata­kay, Can Yayın­ları.

Cal­vino, Italo (2014): Görün­mez Kent­ler, Çev­ren: Işıl Saat­çı­oğlu, Yapı Kredi Yayın­ları.

Cal­vino, Italo (2015): Dere Tepe Ters, Çev­ren: Filiz Özdem, Yapı Kredi Yayın­ları.

Camp­bell, Joseph (2013): Kah­ra­ma­nın Son­suz Yol­cu­luğu, Çev­ren: Sabri Gür­ses. Kabalcı Yayın­cı­lık.

(164)

Yorumlar