Home Bilgi Bankası Edebiyat Edebiyat Klasikleri Çocuklar İçin Uyarlanabilir mi?
Edebiyat Klasikleri Çocuklar İçin Uyarlanabilir mi?

Edebiyat Klasikleri Çocuklar İçin Uyarlanabilir mi?

49
0

Yetiş­kin ede­bi­yatı kla­sik­le­rine artık küçük yaş­taki okur­lar da ula­şa­bi­le­cek. Peki, birinci sınıf öğren­ci­si­nin Kero­uac ya da Capote ile tanış­ması ger­çek­ten gerekli mi?

Denis Gürcü

Alice Hemmer’ın Jack Kerouac’ın Yolda roma­nında en sev­diği bölüm uyuş­tu­rucu kul­la­na­rak ülkeyi baş­tan sona kat ettiği yol­cu­luk­lar ya da Manhattan’daki çıl­gın par­ti­ler değil. Alice beş yaşında ve Chicago’nun ban­liyö böl­ge­sinde yaşı­yor. En sev­diği bölümse Sal Paradise’ın her acık­tı­ğında don­durma ve elmalı turta yemesi. Evet, Alice ger­çek­ten de Kerouac’ın 320 say­fa­lık amfe­ta­min ve bilin­ça­kışı yüklü kla­si­ğini oku­mu­yor elbette – Alice faz­la­sıyla olgun bir okur ancak o kadar da değil. Bunun yerine babası ona, Yolda roma­nı­nın oldukça sade­leş­ti­ril­miş, altı ila on iki yaş arası çocuk­lar için tasar­lan­mış resimli ver­si­yo­nunu oku­yor.

Alice’in babası Kurt Hem­mer, Har­per Üniversitesi’nde pro­fe­sör ve post­mo­dern ede­bi­yat­taki etkisi yad­sı­na­maz olan Jack Kerouac’ın da başını çek­tiği bir grup Ame­ri­kalı şair ve yaza­rın bir araya gele­rek oluş­tur­duğu Beat Kuşağı konu­sunda uzman­laş­mış. Hem­mer kızı için, “Kitaba bayıl­madı,” diyor. Ancak bir­çok üni­ver­site öğren­ci­si­nin bile roma­nın ustaca giz­len­miş ruhani mesa­jını algı­la­makta güç­lük çek­ti­ğini not düşü­yor. “Tama­mıyla kav­ra­mak için biraz daha olgun olmak gerek.”

Jane Eyre

Yolda gibi uyuş­tu­rucu, cin­sel­lik ve şid­det refe­rans­la­rı­nın bol olduğu bir hikâye, çocuk­la­rın yat­ma­dan önce oku­ması için pek de uygun görün­mü­yor ola­bi­lir. Ancak yetiş­kin ede­bi­yatı kla­sik­le­rine küçük yaş­taki okur­la­rın da ula­şa­bi­le­ceği bir dizi oluş­tur­mayı plan­la­yan KinderGuides’ın amacı tam ola­rak bu.

Yolda ile bera­ber Kin­der­Gu­ides yakın zamanda Ernest Hemingway’in Yaşlı Adam ve Deniz roma­nı­nın ve Tru­man Capote’nin melan­ko­lik novel­lası Tiffany’de Kah­valtı’nın da (elbette Holly Golightly’nin hayat kadını olup olma­dığı sorun­sa­lını atla­ya­rak) resimli bir ver­si­yo­nunu yayım­ladı. KinderGuides’ın en iddi­alı ve ilginç çalış­ması ise, bir­çok yetiş­ki­nin bile anla­şıl­maz bul­duğu Art­hur C. Clarke’ın insan bilin­ci­nin evri­mini anlat­tığı bilim­kurgu romanı 2001: Bir Uzay Efsa­nesi.

Göz alıcı illüst­ras­yon­ları ve “Sal mace­raya hazır!” gibi neşeli anla­tım­la­rıyla kitap­lar âdeta ori­ji­nal­le­ri­nin paro­disi. Aynı zamanda çağı­mı­zın “hips­ter” anne baba­la­rına alı­na­cak keyifli bir hediye ola­bi­lir. Dizi­nin yara­tı­cısı olan gra­fik tasa­rım­cısı Melissa Medina ve ortağı yazar Fred­rik Col­ting dalga geç­me­dik­leri konu­sunda ısrarcı. Şim­di­den dizi­nin yeni dört kitabı; Paulo Coelho’nun çok­sa­tar romanı Sim­yacı, Jane Austen’ın Aşk ve Gurur’u, J.D. Salinger’ın Çav­dar Tar­la­sında Çocuk­lar’ı ve Har­per Lee’nin Bül­bülü Öldür­mek’i –teca­vüz suç­la­ma­ları, Ku Klux Klan top­lan­tı­ları ve ırkçı söy­lem­ler çıka­rı­la­cak şekilde– üze­rinde çalı­şı­yor­lar.

Yaşlı Adam ve Deniz

Medina New York Times söy­le­şi­sinde, “Tüm bun­la­rın amacı çocuk­ları bu kitap­lar hak­kında heye­can­lan­dır­mak. Bu sayede daha sonra ori­ji­nal­le­rini oku­mak iste­ye­cek­ler,” diyor.

Pro­je­nin temel daya­na­ğı­nın man­tık­sız oldu­ğunu düşü­nen­ler de var. Birinci sınıf öğren­ci­si­nin ger­çek­ten Kero­uac ya da Capote ile tanış­ma­sına gerek var mı? Ancak çocuk ede­bi­yatı şaşır­tıcı biçimde oldukça kârlı ve zen­gin bir pazar haline geldi. Çocuk­la­rına anne kar­nın­day­ken Mozart din­let­meye baş­la­yan ve doğar doğ­maz onlara bebek­ler için hazır­lan­mış Eins­tein eği­tim vide­oları izle­ten kay­gılı anne baba­lar, yav­ru­la­rını küçük ede­bi­yat âşık­la­rına çevi­re­ce­ğini umduk­ları çocuk kitap­la­rını havada kapı­yor.

Anne Kare­nina, Uğul­tulu Tepe­ler ve Don Quijote başta olmak üzere kla­sik­le­rin bebek­ler için kar­ton kitap ver­si­yon­la­rını basan Baby­Lit adlı giri­şim, 24 kitap­lık seri­siyle 1,5 mil­yon­dan fazla sattı. Önü­müz­deki son­ba­harda firma Moby Dick ve Aşk ve Gurur ile baş­la­ya­rak biraz daha büyük çocuk­lar için hikâ­ye­le­rin daha detaylı olduğu resimli kitap dizi­si­nin tanı­tı­mını yapa­cak. BabyLit’in yara­tı­cısı Suzanne Gibbs Tay­lor, “Kitap­la­rı­mı­zın Spot The Dog’dan [Spot adlı bir köpe­ğin mace­ra­la­rını anla­tan çocuk kitabı dizisi] daha eği­tici oldu­ğunu düşü­nü­yo­ruz,” diyor.

Oli­ver Twist

İkiz kar­deş­ler Jack ve Hol­man Wang tara­fın­dan oluş­tu­ru­lan bir başka popü­ler kitap dizisi Cozy Clas­sics ise, büyük ede­bi­yat eser­le­rini el yapımı keçe oyun­cak­la­rın fotoğ­raf­la­rıyla bera­ber on iki keli­me­lik hikâ­ye­lere dönüş­tür­müştü. Pro­je­nin Savaş ve Barış yorum­la­ması bir çır­pıda oku­na­cak tür­dendi: “Asker, arka­daş­lar, kaçış, dans, veda, kucak­laşma, at, bomba, acı, uyku, kar, aşk.” Wang kar­deş­ler Jane Eyre, Emma, Huck­le­berry Finn’in Mace­ra­ları gibi kitap­ları içe­ren çalış­ma­la­rını bebek­ler ve yeni yeni yürü­meye baş­la­yan çocuk­lar için tasar­la­mış. Ancak ebe­veyn­ler için de bazı gör­sel şaka­lar ekle­meyi ihmal etme­miş­ler. Örne­ğin Büyük Umut­lar’daki Miss Havisham’ın alev­ler için dövün­düğü bir keçe bebek.

Bu sevimli tüylü oyun­cak resim­le­rine rağ­men kitap­ları ürkü­tücü bulan­lar da var. Dizi­nin Moby Dick uyar­la­ma­sı­nın Ama­zon yorum­la­rına on sekiz aylık bir bebe­ğin annesi, “Kızım üç sayfa çevir­dik­ten sonra çıl­gınca ağla­maya baş­ladı,” yaz­mış. Başka bir yorumda ise daha yeni yeni yürü­meye baş­la­yan bir çocu­ğun Jane Eyre için hazır olup olma­dı­ğını sor­gu­la­nı­yor ve Cozy Clas­sics için, “Tuhaf ve karan­lık, henüz kar­ton baskı kitap­lar oku­yan çocuk­lar için en uygun şey değil,” yazı­yor. Hol­man Wang ise yeni nesil resimli kitap­la­rın çoğunda var olan bilin­dik “pofu­duk tavşan”ı kul­lan­mak yerine kla­sik ede­bi­ya­tın ori­ji­nal­le­rin­deki kas­vetli ve kar­ma­şalı üslubu koru­mak iste­dik­le­rini söy­lü­yor. Wang, “Bu yal­nızca, ‘İki yaşın­daki kızım Aşk ve Gurur’u okudu’ demek için değil,” diyor ve ekli­yor, “aksine, biz bu mar­ka­laş­mış hikâ­ye­leri sade­leş­ti­re­rek ana tema­la­rını kay­bet­mek­ten ve onlar­dan ucuz yol­larla ser­maye çıkar­mak­tan kaçın­dık.”

Kimi eği­tim­ci­ler, bu kar­ma­şık ede­bi­yat eser­le­ri­nin küçük çocuk­lara nere­deyse kaşıkla yedi­ril­mesi duru­muna karşı şüp­heci. Özel­likle de hali­ha­zırda oldukça zen­gin çocuk ede­bi­yatı kla­sik­leri var­ken. Manhattan’daki bir okulda dör­düncü sınıf öğret­men­liği yapan Monica Edin­ger, New York Times’ın ken­di­siyle yap­tığı söy­le­şide, “Yetiş­kin­ler için olduğu açık bir şekilde belli olan bu büyük eser­leri alıp çocuk­lar oku­sun diye eksilt­mek faz­la­sıyla gülünç,” diyor. Edin­ger, KinderGuides’ı anne baba­la­rın kay­gı­la­rını istis­mar eden sami­mi­yet­siz bir giri­şim ola­rak gör­dü­ğünü de belirt­miş.

Yine de bazı ebe­veyn­ler, çocuk­la­rı­nın Yaşlı Adam ve Deniz’deki direnç ana­fik­rini ya da Yolda’daki mace­ra­pe­rest­lik gibi daha büyük tema­ları anla­ya­bi­le­ceği görü­şünde. Maryland’de yaşa­yan gra­fik tasa­rım­cısı ve blog yazarı Brent Almond, New York Times’a yedi yaşın­daki oğlu Jon’un bazı kitap­lara karşı oldukça hevesli oldu­ğunu söy­le­miş. Almond, “Bu kitap­la­rın bir­çoğu melan­ko­lik ya da açık bir şekilde moral bozucu ama bun­lara nasıl tepki ver­di­ğini gör­mek keyifli,” diyor. Jon en çok 2001: Bir Uzay Efsa­nesi’ni sev­miş. Babası bu durumu, “Hikâye uzayda geç­tiği ve biraz ürper­tici olduğu için,” şek­linde açık­lı­yor. Baba­sına göre Jon, en ürper­tici sah­ne­ler­den biri olan, gemi­nin yapay zekâlı bil­gi­sa­yarı Hal’ın ast­ro­not­lar­dan birini uzay­ge­mi­sin­den çıka­rıp ölüme terk ettiği kısım­dan pek de etki­len­me­miş.

KinderGuides’ın yara­tı­cı­ları Melissa Medina ve Fred­rik Colting’in aklına bu fikir bir yıl önce, Melissa’nın Kansas’taki aile­sini ziya­ret eder­ken gel­miş. Yaşlı Adam ve Deniz’i okur­ken Melissa’nın altı yaşın­daki yeğeni kita­bın konu­sunu sorunca, Fred­rik hikâ­ye­nin öze­tini çıkar­ma­nın oldukça kolay oldu­ğunu ve bunun iyi bir pazar yara­ta­bi­le­ce­ğini fark etmiş.

İsveçli Fred­rik Colting’in ilginç bir yayın­cı­lık geç­mişi de var. Fred­rik 2009’da izin­siz ola­rak Çav­dar Tar­la­sında Çocuk­lar’ın devamı nite­li­ğinde bir kitap yayım­la­dığı için Salin­ger miras­çı­ları tara­fın­dan dava edil­miş. Fred­rik davada anlaş­maya var­mış ve kita­bın Kuzey Amerika’daki bas­kı­la­rını geri top­lat­mış.

Geç­mişte yaşa­nan hukuki kar­ma­şaya rağ­men Fred­rik Çav­dar Tar­la­sında Çocuk­lar’ın da dahil olduğu pro­jeyi ger­çek­leş­ti­rir­ken her­hangi bir çekin­cesi olma­dı­ğını söy­lü­yor. Bu kitap­la­rın eği­tim işlevi olduğu gibi eğlence işle­vi­nin de oldu­ğunu ve Kin­der­Gu­ides kitap­la­rı­nın telif hak­kını çiğ­ne­me­di­ğini özel­likle belir­ti­yor. Ancak bazı telif hakkı uzman­ları bu konuda pek emin değil. Geor­ge­town Üniversitesi’nin hukuk bölümü pro­fe­sörü Rebecca Tush­net konuyla ilgili, “Eğer tama­men bir kitabı alıp çocuk­lar için ter­cüme etmeye çalı­şı­yor­sa­nız, yani onu edebi yapan şeyi alıp kop­ya­lı­yor­sa­nız, bu patent ihlali gibi­dir,” diyor.

Fred­rik ve Melissa kendi basım şir­ket­le­rini Los Angeles’taki evle­rinde kur­muş ve yeni­den biçim­len­di­re­cek­leri kla­sik­le­rin lis­te­sini yap­maya bu yıl baş­la­mış­lar. İlk bir­kaç kitabı seç­tik­ten sonra ori­ji­nal­le­rini oku­yup ana­fi­kir­leri ve karak­ter­leri çıka­ran iki­li­den Fred­rik metin­leri yazar­ken Melissa da metin­lere eşlik ede­cek resim ve çizim­leri hazır­la­mış. Her kitap için ayrı bir illüst­ra­tör kira­la­mış­lar ve ilk dört kita­bın top­lamda yirmi bin kop­yası basıl­mış.

İkili, her ede­bi­yat kla­siği pro­jeye uygun olma­dığı için top­lamda elli kitap bas­mayı plan­lı­yor. Örne­ğin ilk etapta James Joyce’un Ulys­ses kita­bını düşün­müş­ler ama sonra vaz­geç­miş­ler. Fred­rik, “Yapa­bi­le­ce­ği­mize pek inan­cı­mız yoktu, çünkü kitabı henüz oku­ya­ma­dık bile,” diyor.

Aslında bu tarz giri­şim­ler, uzun süre­dir tar­tı­şı­lı­yor. Amerika’da bir­çok anne baba­nın ilgi­sini çeken bu kitap­la­rın çocuk­ları oku­maya teş­vik etmesi de önemli bir mesele. Ancak yine de bir kla­si­ğin hak­kını ver­mek, yan­sıt­mak iste­diği mesaj­ları algı­la­ya­bil­mek ve etki­sini his­se­de­bil­mek için ori­ji­nal halini ve özel­likle ori­ji­nal dilinde, öze­tini ya da bir kıs­mını değil, tama­mını oku­ma­nın daha doğru olduğu yad­sı­na­maz bir ger­çek.

(49)

Yorumlar