Budizm’in Beş Öğretisi
26 Eylül 2019 Hayat Felsefe

Budizm’in Beş Öğretisi


Twitter'da Paylaş
0

Buda’nın etik öğretileri, uyanışı, şefkati ve bilgeliği teşvik edip farkındalık içeren bir hayat için temel sağlıyor. Budizm'de öğretilere sırf uymanın hatırına bağlanmak yanlış olmakla birlikte, herkesin kendi yolunu bulması destekleniyor.

Buda’nın öğretileri dünyada ahlaklı yaşamak için bir yöntem sunar. Bilgelik kazanmaya çalışarak kendinize, başka insanlara ve bütün gezegene verdiğiniz zararı en aza indirirsiniz. Meditasyonu benimseyerek her günkü kaosun ve belirsizliklerle dolu dünyanın içinde huzur bulmak için bir yol tutarsınız. Ahlaklı davranış meditasyonun ve bilgeliğin bir esasıdır, ancak sırf ahlaklı olmak adına öyle davranamazsınız. Daha yüksek mutluluğa erişmek için ahlaklı davranırsınız. 

Bu beş ahlaki öğreti (sila) On Emir’le (yalan söylemeyeceksin, çalmayacaksın, öldürmeyeceksin ve diğerleri) kimi alanlarda çakışır ve Altın Kuralı (sana yapılmasını istemediğin şeyi başkasına yapma) kapsar. Sila’yı “ahlaklılık” olarak çevirmek karışıklık doğurabilir, bu yüzden etik kelimesi daha iyi bir seçim olabilir. Uygulamanın ve uyanış yolunun esası etik kavramlardır. Onlar bir tür ahlaki iffet duyumuyla değil, gereklilik bilinciyle yerine getirilir. Beş Öğreti şunlardır:

  • Canlıyı yok etme
  • Çalma
  • Cinsel istismar suçu işleme
  • Yalan söyleme
  • Sarhoş olma

Bu hatalı edimlerden kalan döküntüler zihnin kendini terbiye etme becerisini bozar. Buda beş sila’nın yanında bizi beş başka bozuk davranış konusunda da uyarıyor, böylece bozuk davranış listesindeki maddeler ona çıkıyor. Kaçınılması gereken bu on maddelik liste bedeninizle yapılmaması gerekenler, konuşurken yapılmaması gerekenler ve zihinle yapılmaması gerekenler olarak gruplanıyor. Pek çok Budist gelenekte yemin etmek bu beş öğretiye sadakatle bağlandığınızı gösterir. Öğretiler uyanış yaşadığınız bir hayat sürme şablonlarıdır.

Canlıyı yok etme

Yaşayan her canlı kendi hayatta kalışını ve kendine özgü mutluluğunu arar. Bu öğreti sizden, herhangi bir davranışta bulunurken bunu düşünmenizi ister. Hayatın kutsallığı saygı ister. Başkalarına zarar verecek şeyler yapma. Ahimsa (zarar vermeme) uygulaması budur: Öldürme, sakatlama ya da saldırma. Yeniden doğuşa inanan Budistler zarar verdiğiniz canlının önceki hayatınızda anneniz olabileceğine dikkat çekerler. Zarar vermemek akla da uygundur çünkü zarar vermeye yatkın bir zihnin size de zararı olacaktır. 

İnsan türü söz konusuysa ana hatlar açıkça bellidir, ancak hayvanlar âlemine geldiğimizde dikkate alınması gereken hususlar daha karmaşıklaşır. Bir sivrisineği öldürmek uygun mu? Tarlalar sürülürken heba olan böcekler ve solucanlar ne olacak? Tüm öğretilerde olduğu gibi esas olan niyettir. Kasıtlı zarar vermek, bilmeden zarar vermekten farklıdır çünkü kasten yapılan şeyde farklı bir zihin hali vardır ve bu yüzden farklı karmik sonuçlar doğurur. 

Çalma 

Bu öğreti yalnızca somut maddeleri değil, düşünce ya da zaman gibi soyut değerleri de çalmamakla ilgilidir. Başkalarına karşı bir cömertlik hissi geliştirmeye ve başkalarının malına zarar vermemeye davet eder. Cömertliğin eksikliği, başkalarından ayrı olduğumuza dair yanıltıcı düşünceleri besler. Bu öğretide bahsedilen yalnızca çalmak değildir. Size düşen adil paydan daha fazlasını isteme hırsıdır. Kısacası bu öğreti materyal dünyadaki eylemlerinizin etkisini, bu eylemlerin sizi ve başkalarını nasıl etkilediğini düşünmeye bir davet.

Cinselliği istismar etme

Bu öğreti On Emir’de de işaret edildiği üzere istismar olduğu bariz cinsellik biçimlerinden kaçınma konusunda kesinkes bir uyarıdır. Ancak cinselliğin kuvvetinin zarar verici biçimde kullanılacağı hiçbir şey yapılmamasını hatırlatması bağlamında daha geniş kapsamlıdır. Orta Yol’un tüm yönlerinde olduğu gibi bu öğreti iffet taslamaz, yalnızca cinsellik alanında farkındalık kazanmaya ve ilişkilerinizde sevgiyi beslemeye bir davettir. 

Yalan söyleme

Buda dili bir baltaya benzetir: Sözler başkalarını ve sizi yaralayabilir. Dördüncü öğreti dört hastalıklı davranışı, yani yalan söylemek, kaba konuşmak, dedikodu yapmak ve boş konuşmayı kapsıyor. Konuşma yetisi mükemmel bir kapasitedir ve maalesef hafife alınabilen bir değerdir. Çene çalıp dedikodu yapmak ve boş konuşmak yerine sessiz kalsaydınız her şey nasıl sakinleşirdi? Zihniniz yalanla, dedikoduyla ve boş konuşmalarla bulanmış olmadığında dinlenmek için bir alan açabilirsiniz.

Sarhoş olma

Bu öğretinin birçok yorumu var. Sarhoşluğa yol açan her maddenin yasak olduğunu söyleyenler var. Öte yandan, Japonya Zen tapınaklarındaki Yeni yıl kutlamalarında sake içmek bir gelenektir. Tüm öğretilerde olduğu gibi burada da sadece kuralları izlemek yerine kendi deneyiminize dayanan bir yaklaşım gösterebilirsiniz. Buda’nın uyarısı şöyle: “Ölçülü olmanın kendisi dahil olmak üzere yaptığın her şeyi ölçerek yap.” Bir başka deyişle kurallara, sırf onlara uymanın hatırına bağlanma. Çünkü bu da bir tür bağlanmadır, özgürlüğünü engelleyen bir başka hapishanedir.

(Kaynak: Arnie Kocak, Budizm 101, Yazgı Evrim Denizci, 2019, Say)

Hazırlayan: Aslı İdil Kaynar


Twitter'da Paylaş
0

YORUMLAR


İLGİNİZİ ÇEKEBİLİR