Dostoyevski’nin Karamazov Kardeşler'ini Niçin Okumalısınız?
23 Ekim 2019 Edebiyat

Dostoyevski’nin Karamazov Kardeşler'ini Niçin Okumalısınız?


Twitter'da Paylaş
0

Karamazov Kardeşler göz göre göre işlenecek bir cinayeti işleyen yapısı, karakter yaratımı, o dönemin Rus toplumuna yöneltilmiş yargı ve eleştiriler ile Hıristiyanlık dünyasının değer yargılarına ilişkin göndermeleriyle Dostoyevski’nin en önemli romanı olarak anılıyor.

Üç erkek ve bir babadan oluşan düşman bir aile düşünün. Baba her türlü kötülüğün öznesi olsun. Hiçbir ahlaki ve insani kuralı dikkate almasın. Büyük ve ortanca oğlan ise çıkarları için dünyayı yakacak karaktere bürünsün. Küçük oğlan ise melekler kadar temiz olsun ve yaşanması muhtemel cinayeti öngörerek karşı durmaya çalışsın. Dostoyevski'nin, kimse bahsetmese de herkesin beklediği bir cinayetin öyküsünü yazan Marquez'in Kırmızı Pazartesi romanına da ilham verdiğini öne sürmenin boşboğazlık sayılmayacağı romanı Karamazov Kardeşler neden mi okuma listenizde olmalı?

Karamazov Kardeşler sadece metnin kendisinden söz edilerek incelenebilecek bir roman değil. Büyük romanlar bir tek kendi metin içerikleriyle incelenmez diye bir kural da yok. Pekâlâ Hemingway'in İhtiyar Adam ve Deniz'ini kendi dokusunda ele almak mümkün. Ama iş Karamazov Kardeşler’e gelince Dostoyevski’nin yanı başında Tolstoy, Turgenyev ve gölgesi romanın üzerine düşen Shakespeare durur. Rusya’da Dostoyevski’nin yaşam sürdüğü 1821 ile 1881 yılları arasında nasıl bir edebiyat iklimi olduğunu bilmeden Karamazov Kardeşler’in bir baba cinayetinin romanı olduğunu ifade etmek ancak roman özetlerinin uzmanlık alanına girer: O yıllarda Rus edebiyat kanonunun soyluların evlerindeki şatafatlı balolarda ve akşam yemeklerinde genellikle bu eğlencelerin prensi olan Turgenyev’in öncülüğünde gerçekleştiğini, fiilen yada gıyabında itilip kakılanın da Dostoyevski ve güçleri yeterse Tolstoy olduğunu Edebiyat Haber’deki “Dostoyevski’nin Dostoyevski’si” adlı yazımda uzun uzadıya yazmıştım.

Açılış cümlesine dikkat

Dostoyevski edebiyat alanında Turgenyev’i geçip onunla ilgili takıntısından kurtulduktan sonra Tolstoy’a cephe açmak ve saygısını dile getirmek için Karamazov Kardeşler’i yazdı. Romanı bu amaçla yazdığından hiçbir yerde söz etmedi. Eleştirmenler de bu konuya Tolstoy’a duydukları saygıdan ötürü pek girmediler. Oysaki Karamazovlar Kardeşler’in edebi yapısı Dostoyevski’ye suçüstü yakalamakla kalmıyor, ayrıca Tolstoy’un saldırısı hakkında pek çok edebi kriminal iz de barındırıyor. Edebiyat dünyasının (ben hariç) hatırı sayılır kesimine göre, gelmiş geçmiş en büyük yazar Tolstoy romanlarını bugün de dünyada birçok yazarın bizde de en çok Orhan Pamuk’un yaptığı üzere “sihirli açılış cümlesi” ile başladı. Bu açılış cümlesi, romanın tüm özetini barındırma iddiasını taşırken öte yandan da romanı ikonlaştıracak bir reklam sloganı gibi tüm okurun zihninde kalma unsurudur. Anna Karenina’nın giriş cümlesinde Tolstoy: “Bütün mutlu aileler birbirine benzer, her mutsuz ailenin mutsuzluğu kendisine göredir,” dedi. Dostoyevski ise hiçbir romanına bu Tolstoyvari açılışla girişmedi. Suç ve Ceza, “Temmuz başlarında çok sıcak bir akşamüstü genç bir adam S. Meydanı’ndaki kiralık tavan arasından çıkarak, sanki bir şeyden çekiniyormuş gibi ağır K. Köprüsüne doğru yürüdü,” diye başlar. Bu iddiamı duyanlar, “Ama Yeraltından Notlar’ı sihirli açılış cümlesiyle yazdı,” diye itiraz edecek. “Ben hasta bir adamım,” diye başlayan ifade sihirli bir giriş cümlesi sayılabilir, ama Dostoyevski hasta bir adamı anlatırken bunu söylemeyecekti de başka ne diyecekti? Tıpkı Kafka’nın Dönüşüm’deki “Gregor Samsa bir sabah huzursuz düşlerinden uyandığında kendini yatağında korkunç bir haşereye dönüşmüş olarak buldu” ifadesi gibi Dostoyevski de romanlarında sadece kahramanın psikolojisini anlatan süssüz, iddiasız ama güçlü bir giriş yapar. Onun derdi Tolstoy gibi kutsal düşüncesini okura dayatmak değildir.

Öte yandan Karamazov Kardeşler’in giriş cümlesi olmasa da baba Fyodor Pavloviç Karamazov’un katledildiği bölüme kadar yani bin yetmiş iki sayfalık romanın altı yüz yirminci sayfasına kadar Dostoyevski’nin “İstersem Tolstoy gibi her bölümün motor imgesini, ana hikâyeden başlangıçta uzaklaştırıp detaylarla ona yaklaşarak sonunda da büyük bölümlerle yazılmış bir romanı oluşturabilirim” düşüncesini ifade ediyor. Bir başka değişle, Dostoyevski bir romanın yarısında dünyanın en uzun ilk cümlesini yazarak kendi tarzı olmayan bir edebi iklimle oluşturduğu bölümde Tolstoy’a “İlk cümle böyle yazılır,” diyor.

Ben geliyorum, diyor

Romanın ilk bölümünün bir ilk cümle olduğunu öne sürmek sizi şaşırttı mı? Duysa, Dostoyevski bile şaşırabilirdi. Ama gerçek bu: Tolstoy’u büyük yapan, onun romanlarında ele aldığı konuyu doğrudan bir anlatımla okura aktarması değil, ana karakterini ve hikâyesini önce başlayan birçok küçük ve yan hikâyeye alın yazısını kıskandıracak bir mükemmellikle birleştirmesi. Karamazov Kardeşler’de Dostoyevski bize ismi bilinmeyen bir Rus şehrinde meydana gelen bir cinayeti adım adım anlatırken, cinayetin işlendiği bölüme değin Tolstoy’un patenti kendisine ait olan tekniğini isterse pekâlâ ondan daha ustaca kullanabildiğini ilan eden bir roman oluşturdu. Roman, iki kadından Dmitri, İvan ve Alyosa adlı üç erkek çocuğu olan baba Karamazov’un bağıra bağıra gelen öldürülüşünün hikâyesi. Dostoyevski bu romanında hayli uzun bölümlerle akraba ve yakınları tarafından evlat edinilerek büyütülen üç gencin psikolojisini anlatarak işe başlıyor. Ardından Smerdyakov adlı dördüncü ve gizli bir Karamazov’un da tecavüz bebeği olarak dünyaya gelişini satır arasında veriyor.

Romanın başlangıç bölümü, Dostoyevski’nin yazı dünyası tarafından, bir cinayet işlensin diye kurulur. Dmitri annesinden kalan mirası babasının hiç ettiğini ve kendisine verdiği üç bin rubleden çok daha fazlasını hak ettiğini düşünerek kendini kuran ve baba Karamazov’u bir gün katledeceğini önüne gelene söyleyen yirmi sekiz yaşında bir delikanlıdır. Gazetecilik yapan İvan ise ateist ve içten pazarlıklı yirmi dört yaşında bir gençtir. Alyoşa ise Dostoyevski’nin İsa peygamberin yeryüzündeki temsilcisi olarak gördüğü yirmi yaşındaki en küçük oğuldur. Alyoşa uzun süre ayrı kaldığı babasının yaşadığı kentte kendini kiliseye adamaya hazırlanırken, bölgenin azizi, şifacısı Zosima’nın himayesindedir. Dmitri’nin babasından talep ettiği mirası konuşmak için Zosima’nın huzurunda yaptıkları görüşmede İvan ve Alyoşa da bulunurken baba Fyodor Pavloviç bu kutsal aziz karşısında Dmitri’yi kan arayan bir katil gibi göstermek için elinden geleni ardına koymaz, Dmitri de öfkesine yenilir. İlerleyen bölümlerde Dmitri’nin nişanlısı Katerina İvanovna adında naif, güzel ve gururu kırılan kadın ortaya çıkar ve bu kadına ortanca çocuk İvan’ın âşık olduğunu öğreniriz. Dmitri aynı zamanda bölgenin hafif meşrep kadınlarından Gruşenka’ya kör kütük aşıktır. Güzeller güzeli Gruşenka’ya aynı zamanda baba Karamazov da âşıktır ve hem kendisini öldürmek isteyen Dmitri’den kurtulmak hem de Gruşenka’yı o güne kadar edindiği, yani çocuklarının annelerinden kalan mallara el koyarak yaptığı servetle baştan çıkartmak ister. Öte yandan Alyoşa da Zosima’dan şifa dilemek için gelen on dört yaşındaki Lisa’yı kendi melek varlığıyla ayağa kaldıracak kadar iyileştirip ona âşık olmuştur. Ve onunla evlenmek için rahip olmayı bir kenara bırakmayı düşünür.

Romanın ilk kısımlarında Dmitri’nin babasını öldürmeye ilişkin tüm şüpheleri üzerine çektiği uzun bölümlerin yanı sıra nişanlısı ve onu üç bin ruble borcu olan Dmitri’yi Gruşenka’ya kaptıran Katerina İvanovna’nın aristokratik hezeyanları romanın yapısını oluşturur. Bir taraftan da baba Karamazov’un üzerine düşecek ölüm çığı gümbür gümbür gelirken, bunu gören herkes ölüm kesinleşsin diye bu katliamı önlemeyi öteler. Dostoyevski’nin kurduğu roman dünyasında hiçbir karakter bir fazlalık yaratmazken, uzun bölümler Dostoyevski’nin kaleminden çıkmamışçasına, Tolstoy’un uzun metinleri gibi sonu görünmez uçurumlara dönüşür.

Uzun metinler

Böylesi dipsiz bölümlerle anlatılan baba Karamazov’un cinayetine ilişkin festivalde, “İki adi birbirini yesin,” diye ağabeyi Dmitri’nin elini kana bulamasını ellerini ovuşturarak bekleyen İvan hiçbir şeye karışmayarak bekler. Soyadı bir Karamazov olmayan, ama Karamazov adını taşımak için gereken içten pazarlık, habislik, sinirlilik, uyumsuzluk, sevgisizlik, hoşgörüsüzlük ve en önemlisi de çıkarcılık huylarının tamamını barındıran Smerdyakov da perde gerisinde birçok iş halleder. Romanın ilk yarısı Dmitri’nin ruhsal bunalımları, Alyoşa’nın o kirli ortamda dokunduğu herkese umut ve ışığı bir salgın hastalık gibi bulaştıran katışıksız iyiliği, İvan’ın huysuzluğu, baba Karamazov’un büyük oğlundan kurtulma planları, biri iffetli diğeri şehvetli iki kadının çarpışmalarıyla sürüp gider. En nihayetinde ise cinayetin tüm oklarının Dmitri’ye çevrildiği kaçınılmaz son ile baba Karamazov öteki dünyayı boylarken, Karamazov Kardeşler boyut değiştirip bir Dostoyevki romanına dönüşür.

Eğer Dostoyevski daha önce Suç ve Ceza’yı yazmamış olsaydı, Karamazov Kardeşler de yazılamazdı. Bu ukala cesareti sayılabilecek iddiamın arkasındaki edebi kanıtı ise cinayet soruşturması ve mahkeme safhasını içeren yaklaşık dört yüz elli sayfalık ikinci bölümünün tamamı oluşturuyor. Dostoyevski yüzlerce sayfa boyunca, “Dmitri Karamazov babasını öldürecek,” dedikten sonra okura, “Dmitri’nin bu cinayeti işlediğine dair elinde benim söylediklerimin dışında bir kanıtın var mı ey okur?” diye soruyor. Dünya edebiyatı tarihinde o güne kadar böylesine bir kazık yememiş olan okur da başka bir çaresi olmadığından oturup dört yüz elli sayfa boyunca Dmitri’nin nasıl masum, Smerdyakov’un da nasıl bir şeytan olduğunu okuyor. Ama hepsi bu kadar da değil, Karamazov Kardeşler’i bugün bile bir polisiye roman yapmayan ve onu aile romanı sınıfında tutan cinai bölümler aslında romanın tamamını oluştursa da romanın polisiye sayılmamasındaki en büyük ayıbın da dünya roman tarihinin en önemli soruşturmacısı İppolit Kiriloviç’e yapıldığı ortada. Dava savcısı Kiriloviç, mantık ile psikolojiyi kullanıp sadece bu iyi tasarlanmış ve icra edilmiş cinayeti çözüp gerçek katili (babasını öldürdükten sonra bunu İvan’a itiraf eden, üstüne Dmitri ceza alsın diye kendini asan sosyopat Smerdyakov’u) ortaya çıkartmakla kalmıyor, Karamazov Kardeşler’den sonra yazılan tüm polisiye romanların baş soruşturmacı karakterini de derinden etkiliyor. Ancak Karamazov Kardeşler'in çok parçalı ve aile ilişkilerine vurgu yapan yapısı nedeniyle romanın belki de Suç ve Ceza’nın ikonlaşmasından ötürü polisiye sayılmaması, Kiriloviç’i bir kenara itiyor. Buna karşın romanın ikinci bölümünde İvan’ın sanrılar gördüren bir beyin hastalığının ortaya çıkması, Dmitri’nin baba katilliğini arzularken aslında babasını ne kadar çok sevdiğinin altının çizilmesi, Alyoşa’nın da katilin Dmitri mi İvan mı olduğuna ilişkin gelgitleri sırasında vicdanı ve mantığı ile yaşadığı Hıristiyanlığa ve insanlığa ilişkin çatışmaları, romanın psikolojik boyutunu parlatır. Bu özellikleri de romanın ikinci bölümünü bir klasik Dostoyevski romanı yaparak, Tolstoy’a kafa tutma ve büyük ölçüde bunu başarma manifestosu olmaktan hayli çıkarır.

Karamazov Kardeşler göz göre göre işlenecek bir cinayeti işleyen yapısı, karakter yaratımı, o dönemin Rus toplumuna yöneltilmiş yargı ve eleştiriler ile Hıristiyanlık dünyasının değer yargılarına ilişkin göndermeleriyle Dostoyevski’nin en önemli romanı olarak anılıyor. Ama benim dünyamda Karamazov Kardeşler’in dünyanın en iyi romanı yarışmasında fotofinişte Savaş ve Barış’ı geçmesinin başka sebepleri var:

Ben bir romanın mühendislik çalışmasıyla yani her metninin büyük bir titizlikle ve hesapla yazılmasına karşı değilim. Ama Dostoyevski’nin tutulduğu sara krizlerinden sonra kendini bilmeden kaleme aldığı onlarca sayfanın özgünlüğü ve coşkusunu, hiçbir hesap kitap romanına değişmem. Öte yandan, Karamazov Kardeşler’in eğer ben bir yayınevi editörü olsaydım, romana fazlalık yapan iki yüzden fazla sayfasını hesaba katınca, romanın ana konusunda uzaklaşan ve romanı okumayı görece zorlaştıran bu tür sapmaların yersiz olduğunu düşünürdüm.

Niçin önemli bir romandır?

Dostoyevski romancılığının lezzetinin, onun romanlarındaki fazla ve uzun bölümlerin nitelik terazisine çıktığında tartıyı tam ve eksiksiz gösterebilme gücünden geldiğini düşünüyorum. Bir başka değişle nokta atışı yapmaktansa, kaybolup istenilen yere varmanın tadı başkadır. Karamazov Kardeşler’in büyüklüğünün bir başka göstergesi de edebiyatın doğurganlığına yaptığı katkıdan geliyor. Karamazov Kardeşler Dostoyevski’nin yazarlık kariyerinin son eseriydi, ama Dostoyevski yaşasaydı nasıl ki Kumarbaz, Ecinniler, İnsancıklar, Yeraltından Notlar gibi romanlarından bu eseri çıkarttıysa, Karamazovlar’dan da bazı sırları açığa vurulmamış karakterleri başka olayların kahramanı yaparak yeni romanlar yazacaktı. Dostoyevski bize özgünlüğün bambaşka hikâyeler anlatmak değil de yazarın tek bir hikâyesinin içinden çıkabilen başka ve birbiriyle bütün hikâyeler olduğunu anlatması açısından önemlidir. Her şey bir kenara Karamazov Kardeşler insanı tam bir çıplaklıkla gösterebilme gücünden dolayı büyüktür. Kurgu ve edebiyat oyunları mı? O zaman tercihiniz Tolstoy. En büyük o. Ama benim gibi yazarken fazlalıkların, okurken kimi eksikliklerin ve en çok da insan hâllerinin peşinden gidiyorsanız, bütün bunları bir araya getirince roman tıpkı hayat gibi çok değişkenli bir yapıya sahipse o zaman en büyük Dostoyevski’dir. Onun en büyük yapıtı da gereksiz uzun bölümleri, Tolstoy’a yaptığı göndermeler, ikinci bölümüyle kendi edebiyatına dönüş ve içinden yeni romanlar çıkarabilecek bir makine roman özelliğiyle Karamazov Kardeşler’dir. Zaten insan hayatta ya bir insandır ya da bir Karamazov. En çok Dmitri, İvan, Smerdyakov ve Fyodor Karamazov. Alyoşa olsa bile bir Karamazov.

İllüstrasyonlar: Alice Neel


Twitter'da Paylaş
0

YORUMLAR


İLGİNİZİ ÇEKEBİLİR