İran’da Kadın Olmak
4 Mart 2019 Hayat İnsan

İran’da Kadın Olmak


Twitter'da Paylaş
0

Kıyafet kurallarının, sosyal ve kamusal alanlardaki cinsiyet ayrımcılığının ötesinde, politik aktivist kadınlar için politikadan men edilmek en ağır darbe oldu.

Yüzyıllardan beri süregelen problemlerden biri cinsiyet eşitsizliği meselesi. Erkek hegemonyası altındaki kadınlar geçmişten günümüze kadar ikinci sınıf insan muamelesi görüp ötekileştirilmektedir. Hele Ortadoğu dünyasında savaşların kol gezdiği, tehditlerin bitmediği, eşitsizliklerin yoğun yaşandığı bu coğrafyada kadına yüklenen anlam daima gündem olmuştur. Kadınların sosyal, kültürel, ekonomik, yasal ve siyasi hakları yok denecek kadar kısıtlıdır. Ortadoğu’daki baskıcı rejimlerin yönetiminde kadın olmak zordur, yaşamaksa cehennem gibi. Bu topraklarda dünyaya kadın olarak gelmek renksiz bir yaşama kapı açmak demektir. Kadına çok çocuk doğurmak, erkeğin emrettiği doğrultuda yaşamak reva görülmüştür. Her ne kadar bu coğrafyanın ülkeleri, anayasalarında “Kadınların ve erkeklerin kanun önünde eşittir” hükmü yer alsa da gerçek manada “şeriatla uyumlu” olmaya dayalı bir eşitlik söz konusudur. Şüphesiz bunun en iyi örneği İran İslam Cumhuriyeti’dir.

İran’da kadın konusu devrim öncesinde ve sonrasında farklı şekillerde gelişim göstermişti. Çünkü dünyada daha önce eşi ve benzeri olmayan bir karara imza atılmıştı. “İran, başörtüsünü yasaklayan ilk ülke unvanını alarak, Pehleviler döneminden itibaren kadınların toplumsal bir soruna dönüşmesinin başlangıcını oluşturdu. Böylece İran’ın kadınları modernleşme ve Batılılaşma politikasına kurban edildi.”1 “Pehlevi Hanedanı 1979’a kadar anayasal monarşiyle yönettiği İran’ı, Batıya yakınlaştırmanın önünü açtı. Çünkü İran, petrol rezervi sayesinde ABD ve Birleşik Krallık sömürgesi haline geldi. Karşılıklı bu çıkar ilişkileri İran yönetimini daha ılımlı bir yaklaşıma itti. Batıya yakınlığının da etkisiyle Rıza Pehlevi ciddi anlamda kadınlara ve topluma yönelik birçok radikal değişiklik yaptı.”2 O zamanlar kadınlar Tahran’ın sokaklarında başı açık gezmeye teşvik ediliyordu. Bugün İran’a baktığında kadınların ne de çok çile çektiğini apaçık görürsünüz. Devrimden önce başörtüsü takmak yasakken, devrimden sonra takmamak yasak oldu. Bu durum İran tarihindeki kadınların hazin bir yazgısıdır süregeliyor.

Pehleviler döneminde modernleşme adı altında kadınların bir nebze olsa özgürleşeceği düşünülürken Humeyni döneminde bu durum daha da karanlık bir hal aldı. İslam Devrimi’nden sonra İran’da kadınların statüsünü belirleyen yasaklar ve kurallar sadece erkeklerin işine yarayacak şekilde düzenlendu.  Kadınlar kazandıkları hakları da bu dönemde kaybettiler. Devlet, her dönemde kadınların bir kısmını küstürüyor, bir kısmını da mutlu ettiğini sanıyor. Bu çelişki yumağının sorunlu kaynağı tepeden gelen dayatmalarla kadınlar (halk) üzerinde kurulan hâkimiyet...

İslam Devrimi’nden önce Humeyni Şah’a karşı muhalefet ederken, mollaları, liberalleri, sosyalistleri, demokratları, dolayısıyla pek çok ideolojiden kadın-erkek milyonlarca insanı etrafında topladı. Humeyni sözleriyle bütün kitleleri kendine inandırarak eylemler yapılmasına ve örgütlenmelerine öncülük etti. Devrim sürecinde Humeyni’nin türlü vaatleriyle yanına çektiği kadınlar, büyük umutlarla Şah’a karşı çıktı. Herkes umutluydu, cesurdu. Şah kovulduktan sonra yozlaşmış modernleşme yerine Humeyni’nin vaat ettiği haklar ile daha güzel günler göreceklerini tahayyül ettiler. Fakat bulanık su berraklaşmaya başlayınca kadınlar gerçeği idrak etmeye başladı. Verilen vaatlerin altı boş çıktı. Humeyni kafasındaki şeriatçı düzeni sokaklarda, meydanlarda bir bir anlatıyordu. Bu İran kadınlarının bir kısmında hayal kırıklığı, bir kısmında sevinç gözyaşları yaratmıştı. Sonuçta Humeyni bütün vaatlerinden vazgeçmiş, kadınların bekledikleri haklar yasaklara dönüşmüş oldu.

“Kadınları mağdur eden birçok yasa çıkarıldı ve kadınların çoğu işlerinden ayrılmak zorunda kaldı. Kıyafet kurallarının, sosyal ve kamusal alanlardaki cinsiyet ayrımcılığının ötesinde, politik aktivist kadınlar için politikadan men edilmek en ağır darbe oldu. Milyonlarca kadın Humeyni’ye destek vermekten vazgeçti, hatta yeni politikalara karşı eylem yapmaya çalıştı ama yeni rejim çeşitli önlemler sayesinde bütün tarafları denetim altında tuttu. Karşı çıkanlar ise ağır bir biçimde cezalandırıldı.”3

***

Bugün İranlı kadınlar türlü dayatmalarla karşı karşıya. Kadınların kamusal alandan izole edilip eve hapsolması, hak ihlallerinin başında geliyor. İran’da giyim kuralları ve kurallara uymayanlara yönelik yaptırımlar ağırlaştırıldı. Sokaklarda topuk seslerin çıkmasına dahi izin verilmiyor. Kadınlar sokaklarda, çarşıda, pazarda kadın polislerin (ahlak bekçileri) gözetimi altındalar ve baskıcı kanunları ihlal etmeleri durumunda ağır şekilde cezalandırılıyorlar. Zaman zaman medyaya yansıyan bazı fotoğraflarda kuralların esnetilebildiği görülse de, bunlar başkent Tahran için geçerli. Kum ve Meşed gibi din adamlarının yoğun olarak yaşadığı bölgelerde kadınlara dair haklardan bahsetmek mümkün değil.

“Ülkede, Anayasayı Koruma Konseyi diye bir kurum var ki kadınların tam baş belasıdır. Kadınların siyasette istenmeme durumu ve şeriata göre kadınların devletin başı olamayacağı yönündeki baskın olan görüş Anayasayı Koruma Konseyi engeline takılıyor. Bu çarpık durum Konsey’in şeriat ile uygunluğu kıstası arandığı için kadınlar için veto işlevi görmektedir. Hak ve özgürlükler açısından sınırlamalara maruz kalan kadınların bu durumu, kadınların siyasal alana katılımı açısından çok ciddi bir problem olmaya devam etmektedir.”4

İran rejimin pençesindeki kadınlar özgür birey olabilmek için sosyal medyada da seslerini duyurmaya çalışıyor. Kadınlar, başörtüsü takma zorunluluğuna karşı Instagram’da #whitewednesdays (beyaz çarşambalar) etiketiyle eşarpsız ya da beyaz başörtülü fotoğraflar paylaşıyorlar. Facebook’ta takipçisi 50 bini geçen bir grupta, kadınlar başörtüsüz fotoğraflarını atıyorlar.

Dışarıda suratları asıkken içeride gülen, dışarıda zorunlu örtünürken içeride serbest giyinme… Yasaklarla âdeta köşe kapmaca oynayan, saklı ama yaşam tarzından ödün vermeyen İranlı kadınlar, kendileri için her yolu bulmuş gibi görünüyor. Ne var ki özgürlüğüne kilit vurulan kadınların, rejimin erkek egemen yasaları altında mahkûm bir hayat sürdürmeye devam ediyorl Ülkenin genelinde kadınlar hâlâ büyük bir baskı altında ve özgürlükleri tamamen devletin kontrolünde.

1 Elif Çevik, Pehlevi Dönemi Kadın Modernleşmesi (1921-1979), Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara 2015

2 Ervand Abrahamian, Modern İran Tarihi, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul 2009

3 Yüksel Kamacı, “İran’da kadın olmak” Uluslararası Politika Akademisi, 21-08-2012 http://politikaakademisi.org/2012/08/21/iranda-kadin-olmak/

4 Amerika Bülteni, “İran’ı kim yönetiyor? İşte İran’ın Bizans modeli yönetim tablosu”, 19-03-2012 http://amerikabulteni.com/2012/03/19/irani-kim-yonetiyor-iste-iranin-bizans-modeli-yonetim-tablosu/


Twitter'da Paylaş
0

YORUMLAR


İLGİNİZİ ÇEKEBİLİR