Home Kültür Sanat Edebiyat Kitap Klasiklere Dair Bir Okuma
Klasiklere Dair Bir Okuma

Klasiklere Dair Bir Okuma

75
0

Oku­yan her göz ve düşü­nen her dima­ğın kendi algı ve ana­liz etme yeter­liği ölçü­sünde farklı derin­lik­ler bula­cağı bir eser olan Kla­sik­leri Niçin Oku­malı…

Hasan Parlak

Ünlü İtal­yan yazar Cesare Pavese’nin Italo Cal­vino için “kalem sin­cabı” diye bir nite­len­dir­mesi var­dır. Onun, üze­rinde fikir üret­tiği konuda dal­dan dala sıç­ra­yı­şını, bit­mek bil­me­yen merak ve ara­yış­la­rını tanım­la­ma­daki bu yerinde tes­pite kim­se­nin iti­razı ola­maz elbette. Ama gör­mez­den geli­ne­me­ye­cek bir özel­liği daha var­dır ki bu da Calvino’nun keli­me­leri bir orkestra şefi yet­kin­li­ğiyle yönet­mesi ve üslup­taki zen­gin içe­rikli bu yapı­nın da derin­likli oku­ma­ları gerek­sin­dir­di­ği­dir. Calvino’nun hem düz­yazı hem de şiir­ler üze­rinde ortaya koy­duğu eleş­ti­rel yet­kin­lik, konu­nun ne derece hâkimi olduğu, kül­tü­rel ve edebi anlamda ne derece dona­nımlı olduğu konu­sunda çok net ipuç­ları ver­mek­te­dir. Yaza­rı­mız, “Dünya Bir Engi­nar­dır” baş­lıklı bölümde bu yön­deki düşün­ce­le­rini şu cüm­le­lerle ifade etmiş­tir: “Ede­bi­yat yapı­tında bizim için önemli olan, her zaman yeni okuma boyut­ları keş­fe­de­rek yapı­tın say­fa­la­rını son­suz bir engi­nar gibi karış­tır­mayı sür­dü­re­bil­mek­tir.”

Kla­sik­leri Niçin Oku­malı böyle bir düşünce hare­ket­li­liği, din­mez bir teces­sü­sün irde­le­yiş­leri ve zen­gin içe­rikli bir anla­tı­mın bir­le­şi­min­den mey­dana gel­miş bir deneme kitabı. Cal­vino, hay­ran­lık duy­duğu şair ve yazar­ları, zamana dire­ne­bil­miş eser­leri üze­rin­den değer­len­dir­mek sure­tiyle müm­taz bir kla­sik­ler seç­kisi oluş­tur­muş. Genel iti­ba­riyle Calvino’nun ele aldığı yazar ve şair­le­rin eser­leri üze­rinde iki aşa­malı bir sunum yap­tığı görü­lü­yor. İlki, anı­lan eser­le­rin okur­lara tanı­tımı ve böy­lece ince­le­nen kitap hak­kında bir fikir edi­nil­me­sini sağ­la­ya­cak olan özet for­ma­tın­daki anla­tım­lar. İkin­cisi ise eser, yazar ve şair üze­rine kendi düşünce ve çözüm­le­me­le­rini içe­ren fel­sefi, kül­tü­rel ve edebi kıs­tas­lar­dan olu­şan yorum ve açık­la­ma­la­rı­dır.

Yal­nız şu da var ki kitapta ele alı­nan şah­si­yet­ler ince­len­di­ğinde, burada yer alan tüm metin­le­rin salt ede­bi­yat odaklı bir anla­yış ve akta­rı­şın konusu olma­dık­ları görül­mek­te­dir. Mesela, Ksenophon’un Ana­ba­sis adlı eseri hak­kında Cal­vino, şöyle bir tes­pitte bulu­nur: “Onunki, bir suba­yın tek­nik anı­lar kita­bı­dır, bütün mesa­fe­leri, coğ­rafi refe­rans nok­ta­la­rını ve bitki-hay­van kay­nak­ları üze­rine bil­gi­leri kayda geçi­ren ve dip­lo­ma­tik, lojis­tik, stra­te­jik sorun­lar ile bun­la­rın çözüm­le­rini sıra­la­yan bir yol­cu­luk gün­lü­ğü­dür.” Bu duruma gös­te­ri­le­bi­le­cek başka bir örnek ise eski Romalı doğa bil­gini ve ansik­lo­pedi yazarı Pli­nius ve onun Doğa Tarihi adı altında bir­leş­ti­ril­miş 37 kitap­lık geniş ese­ri­nin, detay­ları veri­le­rek okur ilgi­sine sunul­ma­sı­dır. Kita­bın bilimle ilgili bir başka bölü­münde, Doğa Kitabı üze­rine bahis açıl­mış olan kıs­mın önemli bir tes­pi­tini şu cümle daha iyi vur­gu­la­mış­tır: “Galileo’nun yapı­tın­daki en ünlü ve içinde yeni fel­se­fe­nin özünü barn­dı­ran eğre­ti­le­mesi, doğa kita­bı­nın mate­ma­tik diliyle yazıl­dı­ğına iliş­kin ola­nı­dır.” Calvino’nun bilim­kur­guda öncü yanını ön plana ala­rak tak­dim ettiği şair, yazar Cyrano de Bergerac’ın koz­mik alan üze­rine fan­tas­tik esin kay­nak­ları ve sonuçta bu ilham­la­rın hay­rete şayan dere­ce­deki güçlü öngö­rü­lere dönüş­mesi de bu nevi­den sayı­la­bi­le­cek ortak nok­ta­lar­dan­dır.

Italo Cal­vino, ese­ri­nin 264. say­fa­sında Ray­mond Queneau’nun üç kita­bını refe­rans ala­rak, edebi este­tiz­min yer aldığı alı­şıl­mış bir alanı daha da geniş­le­tip ede­bi­yat konu­sunda daha farklı açı­lım­ları dik­kat­lere sunu­yor. İlk ola­rak Biçem Alış­tır­ma­ları adlı kitapta “bir­kaç tüm­ce­lik bir sahne 99 kez 99 farklı üslupla yine­le­nir”… Küçük Taşı­na­bi­lir Koz­mo­goni adlı ikinci kitapta tema­lan­dı­rıl­mış ana çer­çeve, “yer­yü­zü­nün köken­leri, kimya, yaşa­mın kökeni, can­lı­la­rın evrimi ve tek­no­lo­jik evrim” üze­rine alek­sand­ren ölçü­süyle yazıl­mış bir şiir­dir. Ede­bi­ya­tın bili­nen kural­la­rı­nın mate­ma­tik­sel kav­ram koşut­lu­ğuyla ele alı­na­rak şiir­deki dize sayı­sı­nın ola­bil­di­ğince nasıl çoğal­ta­bil­di­ği­nin açık­la­ması, Yüz Mil­yon Kere Mil­yon Şiir kita­bında yapıl­mış­tır.

Cal­vino, kita­bında yer ver­diği bazı yazar ve şair­le­rin üze­rinde bir­leş­tik­leri bazı çıkış nok­ta­la­rını da okur­la­rın dik­ka­tine sunu­yor: “Madam de Lafayette’den Ben­ja­min Constat’a roman, ola­ğa­nüstü bir kes­kin­likle insan ruhunu irde­ler ama say­fa­lar hiç­bir şey gör­me­mize izin ver­me­yen kapalı pan­jur­lar gibi­dir. Roman­daki gör­sel­lik, Stend­hal ve Balzac’la baş­lar ve Flabuert’le bir­likte söz ile imge ara­sın­daki kusur­suz ilişki nok­ta­sına ula­şır.”

Yine Gus­tave Flabuert’in Üç Öykü’sü, masalı çağ­rış­tı­ran yapı­sıyla Fars şairi Nizami’nin Yedi Pren­ses adlı yedi masa­lını hatır­lara geti­rir.

Cal­vino, Ovidius’un ünlü eseri için, “Dönü­şüm­ler hız­lı­lı­ğın şiiri­dir” tanım­la­ma­sını yapar­ken, öte yan­dan da Voltaire’nin Can­dide’ini ben­zer bir değer­len­dir­me­nin ışığı altında yukar­daki fikre bir hayli yakın­laş­tı­rır. “Bugün, Can­dide’de bizi büyü­le­yen yön, ne fel­sefi öykü­dür, ne yer­gi­dir, ne dün­yaya iliş­kin bir ahlak ve bir bakış açı­sı­nın ete kemiğe bürün­mesi: Ritim­dir.”

Oku­yan her göz ve düşü­nen her dima­ğın kendi algı ve ana­liz etme yeter­liği ölçü­sünde farklı derin­lik­ler bula­cağı bir eser olan Kla­sik­leri Niçin Oku­malı, bir okur ola­rak daha bir çok bakış açı­la­rın­dan değer­len­di­ri­le­bi­le­cek zen­gin­lik­teki potan­si­ye­liyle zamana daha uzun yıl­lar dire­ne­cek gibi görün­mek­te­dir.

Italo Cal­vino, Kla­sik­leri Niçin Oku­malı, Çevi­ren: Kemal Ata­kay, YKY, 291 s.

(75)

Yorumlar