Home Bilgi Bankası Edebiyat Noktalı virgül’ün başına gelecek var!
Noktalı virgül’ün başına gelecek var!

Noktalı virgül’ün başına gelecek var!

613
0

Satır sonuna mı geldik?

Fransa’da nok­talı vir­gü­lün gün­le­ri­nin sayılı olduğu iddi­asıyla bir­likte alı­şıl­ma­dık bir tar­tışma çıktı. Fran­sız­lar için daha da kötüsü şu ki, bu tar­tış­ma­nın İngi­liz­ce­nin artan etkisi yüzün­den oldu­ğunu düşü­nen­ler de epeyce.

Jon Henley

Nok­talı vir­gül tar­tış­ması her­halde öbür ülke­le­rin fut­bol­cu­la­rına, fut­bol­cu­la­rın eşle­rine (eğer şans­lı­larsa) ya da rock yıl­dız­la­rına ver­diği sta­tüyü ente­lek­tü­el­le­rine de veren bir ülkede ger­çek­le­şe­bi­lirdi. Fransa tam da böyle bir ülke işte. Yapı­sal­cı­lar, rela­ti­vist­ler ve post­mo­der­nist­le­rin utan­gaç bir biçimde bir köşede bek­le­mek yerine tele­viz­yo­nun en çok izlen­diği saat­lerde prog­ram­lara konuk olduğu, bir insa­nın “düşü­nür” olma­sı­nın bütü­nüyle kabul edi­le­bi­lir olması bir yana tak­dire değer görül­düğü bir kül­tür­den söz edi­yo­ruz.

Bu arada inter­nette Nok­talı Vir­gülü Savunma Komi­tesi adıyla bir web say­fası açıldı (bir­kaç gün sonra kapan­ması pek iyiye işa­ret olmasa gerek). Gazete ve der­gi­lerde bu konu üze­rine yazı­lar yazıldı. Rad­yo­larda bu konu tar­tı­şı­lı­yor. Öyle ki 1 Nisan şakası haline bile geldi: Önde gelen bir inter­net site­sinde Baş­kan Nico­las Sarkozy’nin nok­talı vir­gü­lün orta­dan kalk­ma­sını engel­le­mek için bun­dan sonra resmi evrak­la­rın her say­fa­sında en az üç kere kul­la­nıl­ması kara­rını ver­diği haberi çıktı.

Kır­mızı köşede nok­talı vir­gülü dil­bil­gisi tari­hi­nin tozlu say­fa­la­rına göm­mek iste­yen bir çift “hain” Fran­sız yazar bulu­nu­yor. Kari­ka­türcü ve mizah yazarı Fran­çois Cavanna nok­talı vir­gülü “karar­sız­lığa ve düşün­ce­nin belir­siz­li­ğine işa­ret eden, ürkek, para­zit gibi tat­sız bir şey” ola­rak değer­len­di­ri­yor.

Sine­maya da akta­rı­lan ünlü romanı 37°2 le Matin (Betty Blue) ile tanı­nan Phi­lippe Djian, bir adım daha ileri gide­rek tek iste­ği­nin gele­cek kuşak­lar tara­fın­dan “nok­talı vir­gülü yok eden melek” ola­rak bilin­mek iste­di­ğini belir­ti­yor.

Mavi köşe­deyse sık­lıkla Hugo, Fla­ubert, Maupas­sant, Pro­ust ve Volta-ire’den alın­tı­lar yapan ve nok­talı vir­gül olma­saydı onla­rın eser­le­ri­nin yal­nızca soluk göl­ge­ler ola­rak kala­ca­ğını düşü­nen dil muha­fız­ları bulu­nu­yor.

Gal dil­bil­gi­si­nin yıl­maz savu­nu­cusu ano­nim bir düşü­nü­rün haf­ta­lık sol görüşlü dergi Le Nouvel Observateur’da yayım­la­nan yazı­sına göre, “nok­talı vir­gü­lün güzel­liği ve ihti­şamı oldukça kar­ma­şık düşün­ce­le­rin akta­rı­mını kolay­laş­tır­ma­sın­dan” geli­yor. Dahası, yine aynı ano­nim yazara göre, nok­talı vir­gül ger­çek yerini “zen­gin ve ince ana­liz­lerde” bul­duğu gibi, yazara da “düşünce akı­şını boz­ma­dan fikir­leri bir­bi­rine bağ­lama” ola­nağı veri­yor.

Elbette pek çok kişiye göre nok­talı vir­gül savu­nusu, Fransa’nın kendi dili­nin engel­le­ne­me­yen düşü­şüyle savaşma çaba­sıyla yakın­dan ilgili. 1634’te Fran­sız dilini koru­mak için kuru­lan Aca­d­é­mie Française’in, Fran­sız dilini koru­yan yasa­la­rın ve Gene­ral Com­mis­sion on Ter­mi­no­logy and Neology gibi, yabancı söz­cük­le­rin Gal­lik kar­şı­lı­ğını bul­mak için çalı­şan kurum­la­rın çaba­la­rı­nın ter­sine, Fran­sızca her geçen gün biraz daha Ang­lo­sak­son etkisi altına giri­yor.

Bugün Fran­sız­cada sık kul­la­nı­lan ama 65 say­fa­lık “öne­ril­me­yen” işgalci söz­cük­ler lis­te­sinde, email, blog ve fast-food, super­mo­del, take­away, low-cost, coach, cor­ner (fut­bol terimi), sha­dow-boxing ve motor cara­van gibi söz­cük­ler yer alı­yor. Fran­sızca, evinde olduğu gibi yurt­dı­şında da teh­dit altında. Bir zaman­la­rın tar­tış­ma­sız dip­lo­masi dili olan Fran­sızca, Avrupa Bir­liği ve Bir­leş­miş Milletler’deki öne­mini her geçen gün kay­be­di­yor. Académie’nin daimi üyesi olan Hél­ène Car­r­ère d’Encausse, “Dili­mizi koru­mak bizim için yeni yüz­yılda ana ulu­sal hedef olma­lı­dır,” açık­la­ma­sında bulundu. Nok­talı vir­gül hay­ran­ları ordusu ola­rak adlan­dı­ra­bi­le­ce­ği­miz yazar­lara bakar­sa­nız, nok­talı vir­güle yapı­lan bu sal­dı­rı­lar en başında “kül­tür­süz modern yazar­lar ve ahmak Ang­lo­sak­son­lar” tara­fın­dan baş­la­tıl­mış. Pek çok nok­talı vir­gül hay­ra­nı­nın zih­nini kap­la­yan bu düşün­ce­nin, ne yazık ki modern Fran­sız dili ve kül­tü­rünü oldukça olum­suz etki­le­di­ğini söy­le­ye­bi­li­riz.

Peki bunca hara­retli tar­tış­maya neden olan nok­talı vir­gülü nasıl kul­lan­mak gere­kir? Fran­sızca dil­bil­gi­sine göre nok­talı vir­gü­lün bir­den fazla kul­la­nım alanı var. Birin­cisi; yaza­rın uzun cüm­le­lerde man­tık­sal bir den­geyi koru­ma­sını sağ­lar. İkin­cisi; bir­bi­rin­den bağım­sız olan ama anlam bakı­mın­dan bir biçimde bağlı bulu­nan iki ayrı cüm­leyi ayır­mak için de kul­la­nı­la­bi­lir. Bunun dışında döküm ve lis­te­lerde, son ola­rak da nok­ta­nın kafa karış­tı­rıcı ola­cağı düşü­nü­len yer­lerde de kul­la­nı­la­bi­lir.

Kolay, değil mi?

Nouvel Observateur’un yazı­iş­leri müdürü ve La Ponc­tu­ation: Ou l’art d’accommoder les tex­tes adlı kita­bın yazarı Syl­vie Prioul’a göre, nok­talı vir­gü­lün kul­la­nı­mı­nın gide­rek azal­ması Fran­sızca üze­rin­deki İngi­lizce etki­si­nin art­ma­sın­dan, cüm­le­le­rin gide­rek kısal­ma­sın­dan doğu­yor. Pri­oul, “Kısa cüm­le­ler nok­talı vir­gü­lün ölüm ila­nı­dır,” diyor. “İnsan­lar nok­talı vir­gülü sev­mi­yor, yazar­lar ondan kor­ku­yor, gaze­te­ci­lerse nadi­ren kul­la­nı­yor. Nok­talı vir­gül kay­bo­lu­yor ve bu büyük bir utanç.”

Pri­oul gün­lük komü­nist gazete L’Humanité’yi baş­tan sona ince­le­di­ğini ve tek bir nok­talı vir­güle bile rast­la­ma­dı­ğını söz­le­rine ekli­yor. Fran­sız haber sitesi rue89’a yap­tığı açık­la­mada şun­ları söy­lü­yor Pri­oul: “Artık, nok­talı vir­gü­lün bulu­na­bi­le­ceği tek yer yorum köşe­leri, biraz­cık uzun olan her­hangi bir şey. İnsan­lar nok­talı vir­gülü nasıl kul­la­na­cak­la­rını bil­mi­yor. Nok­tayla vir­gü­lün garip bir karı­şımı gibi. Bazen vir­güle daha yakın olu­yor, 18. yüz­yılda ‘güçlü vir­gül’ dedi­ği­miz şey gibi. Bazen de nok­taya daha yakın olu­yor.”

Yazar, şair ve çevir­men Mic­hel Vol­ko­vitch ise nok­talı vir­gü­lün bir başka savu­nu­cusu. “Nok­talı vir­gül, anla­tıl­mak iste­nen şey kar­ma­şık olduğu zaman değerli,” diyor Vol­ko­vitch. “Söz konusu par­çayı düz­gün bir biçimde inşa etmek, şey­leri bir­bi­rin­den ayır­mak, düşün­ceyi daha ber­rak hale getir­mek; nok­talı vir­gül bun­ları bir sıraya ve düzene koyu­yor. Ger­çek­ten de en kali­teli nok­ta­lama işa­reti.”

Her ne kadar kali­teli olsa da nok­talı vir­gülü koru­mak büyük bir çaba gerek­ti­re­cek. Dil­bil­gisi uzmanı Jac­ques Drillion’ya göre, “yan­lış kul­lan­mak­tan kork­mak” nok­talı vir­gü­lün sonunu geti­re­cek en büyük etken. Belki de Fransa’nın en ünlü dil uzmanı ve Robert Sözlüğü’nün edi­törü Alain Rey’in, “Güzel nok­ta­lama işa­reti bütün poli­tik ayrım­la­rın üstün­de­dir ve man­tıkla işle­yen bir cum­hu­ri­ye­tin sim­ge­si­dir,” biçim­deki iddi­alı sözüne rağ­men, nok­talı vir­gül Ang­lo­sak­son neza­ket­siz­li­ği­nin kur­banı olmak­tan kur­ta­rı­la­ma­ya­bi­lir.

Noktalı Virgül Taraftarları

Ben yerinde kul­la­nıl­mış bir nok­talı vir­gülü çok sevi­yo­rum ama bu biraz da New York Times’ın yayım­la­mayı sev­diği ‘Ede­bi­yat Öldü!’ hikâ­ye­le­rine ben­zi­yor. Ne bir kitabı nok­talı vir­gül olma­dığı için bırak­tı­ğımı hatır­lı­yo­rum ne de bir oku­ru­mun kul­lan­dı­ğım nok­talı vir­gül­ler yüzün­den kafa­sı­nın karış­tı­ğını.” – Jonat­han Fran­zen

Nere­deyse hiç nok­talı vir­gül kul­lan­ma­mış­sı­nız. Bu her­halde göçebe bir kamp haya­tı­nın neden olduğu zihin­sel bir rahat­sız­lı­ğın belir­tisi.” – George Ber­nard Shaw’dan T.E. Lawrence’a (Bil­ge­li­ğin Yedi Sütunu kita­bına itha­fen)

Ben sevi­yo­rum, pek çok şeye yarı­yor. Anla­dı­ğım kada­rıyla ara­la­rında bir anlam iliş­kisi bulu­nan iki tam cüm­leyi bir­bi­rine bağ­la­mak için kul­la­nı­lı­yor; oku­run ara­daki bağı ince bir biçimde de olsa anla­ma­sını sağ­lı­yor. O kadar çok sevi­yo­rum ki aslında şu an yal­nızca nok­talı vir­gül­ler­den olu­şan bir hikâye yazı­yo­rum; çok zor olsa da başa­ra­ca­ğıma ina­nı­yo­rum.” – George Saun­ders

Noktalı Virgül Karşıtları

Eğer aile­nizi incit­mek isti­yor­sa­nız ve homo­sek­süel ola­cak kadar cesa­re­ti­niz yoksa, en azın­dan sanatla uğraş­maya baş­la­ya­bi­lir­si­niz. Ama nok­talı vir­gül kul­lan­ma­yın. Onlar hiç­bir anlam ifade etme­yen tra­vesti her­maf­ro­dit­ler­dir. İşe yara­dık­ları tek şey koleje git­ti­ği­nizi gös­ter­mek­tir.” – Kurt Von­ne­gut

Şu anda aldı­ğım karara göre, nok­talı vir­gül gerek­siz bir durak­sa­ma­dır ve bir son­raki kita­bımı nok­talı vir­gül kul­lan­ma­dan yaza­ca­ğım.” – George Orwell

Kararsızlar

Kul­la­nı­yo­rum. Her­hangi bir duygu da bes­le­mi­yo­rum, böyle bir nok­ta­lama var, evet. İnsan­lar ger­çek­ten böyle şey­lere kafa yoru­yor, değil mi? İna­na­mı­yo­rum. Bir hayat kur­malı ya da düz­gün bir işe gir­me­li­ler. Böyle saçma şey­ler üze­rine düşün­mek için çok fazla zaman var elle­rinde.” – Irvine Welsh

Çevi­ren: Ceren Usta

Desen: Semih Poroy

(613)

Yorumlar