Londra’nın tiyatrolar, kafeler, barlar ve restoranlarla ünlü bölgesi Soho’da, yine canlı gece hayatıyla bilinen Broadwick sokağında, büyükçe bir çeşme bulunur.
Dev metropolün telaşı içinde yanından geçip giden çoğu insanın dikkatini dahi çekmeyen bu çeşme, eski usul pompa ile su çekilen bir tulumba şeklindedir. Ancak suyu çekecek pompanın kolu çıkartılmıştır. Kaldırıma bakan tarafta, zemine yakın, tozlanmış gri metal bir plaka üstünde, bu tuhaf, eski ve bozuk çeşmenin ilginç hikâyesinden kısaca söz edilir.
Burası, binlerce kişinin hayatını kurtarmış bir bilimsel keşfin, bir halk sağlığı kahramanlığının anıtıdır aslında.
Kolera, 1800’lü yıllarda yol açtığı büyük salgınlarla Avrupa’da yüz binlerce kişinin ölümüne neden olmuştu. Aniden başlayan çok şiddetli ishal, hastalananların kısa sürede ciddi miktarda sıvı kaybetmeleriyle ve buna bağlı böbrek, kalp gibi organ yetersizlikleriyle sonuçlanıyordu.
O dönemde ne mikropları tam olarak biliyorduk ne de elimizde buna yönelik ilaçlar vardı. Günümüzde bu tarz hastalarda hayat kurtaran, sıvı-elektrolit desteği gibi tedaviler de mevcut değildi.
Üstelik koleraya neyin yol açtığına dair bir bilgisi de yoktu hekimlerin ve devlet yöneticilerinin.
Münih Hijyen Enstitüsü'nün başkanı kimyacı Max von Pettenkofer, çok değerli bir titizlikle, hastalığa yol açan etkenleri saptamaya çalışmıştı. Kurbanların yaşadığı (ve öldüğü) yerlerin tek tek haritasını çıkardı ve hastalığın, sığ bataklıklara komşu bölgelerde daha yüksek olduğunu saptamıştı.
Salgının toprakla ilişkisi olması gerektiği sonucuna vardı. Temiz havanın nemli toprağa girerek bir kimyasal reaksiyon başlattığını, böylece zehirli bir buhar oluştuğunu ve çevrede yaşayanların da bu yüzden koleraya yakalandıklarını ileri sürdü. Bu çalışmalar o dönem için müthiş değerli ve sıra dışı araştırmalardı ancak ne yazık ki varılan sonuç gerçeklerden çok uzaktı.
Londralı ünlü hekim, anestezist (aynı zamanda Kraliçe Victoria'nın özel doktoru) John Snow ise, benzer yöntemler uygulayarak, tamamen farklı sonuçlara ulaşmıştı. Koleralı birçok hastayla temas etmesine karşın kendisi hastalanmamıştı. "Kolera hava yoluyla bulaşıyorsa ben neden hastalanmıyorum?" diye düşündü. Koleranın pis havayla değil, büyük bir olasılıkla ağızdan alınan bir zehrin bağırsaklarda çoğalması sonucu oluştuğunu öne sürdü.
Ona göre, zehir dışkıyla vücuttan atılıyor ve bu da su kaynaklarının kirlenmesine yol açıyordu.
Snow, Pettenkofer’in yaptığı gibi hastalığın görüldüğü evlerin bir haritasını çıkardı ve herbinadaki ölülerin ve hastalıktan kurtulanların sayısını kaydetti. 1854 yılı Eylül ayında, sadece Soho mahallesinde 500 kişi koleradan yaşamını yitirmişti.
Haritalama yöntemleri benzer olmasına karşın, Snow'un bulguları, Pettenkofer'inkilerden farklıydı.
Ölenlerin hemen hemen hepsi Broad Sokağı'ndaki (bugünkü Broadwick sokağı’nın eski adı) tulumbaya yakın oturan kişilerdi. Başka bir sokaktaki tulumbanın yakınındaki evlerde oturanlardaysa sadece on ölüm saptamıştı. Hayatını kaybeden bu on kişiden beşinin yakınları, daha yakındaki tulumba yerine, suyunun tadını daha çok sevdikleri Broad Sokağı'ndaki tulumbayı kullandıklarını söylemişlerdi.
Broad Sokağı'ndaki tulumbadan su örneği alıp, mikroskopta incelediğinde suda "beyaz topaklar" gördü.
Bu “topaklar”ın kolera enfeksiyonun kaynağı olduğundan emindi.
Belediye yönetimine ısrarla ilettiği öneri üzerine tulumbanın kolu söküldü ve koleranın yayılması dramatik biçimde durdu. Yapılan incelemede, kuyunun yaklaşık 9 metre derinliğe indiği ve çok yakınında lağım suyu bulunduğu görüldü.
Snow’a göre su kuyusu, patlamış bir lağım borusu ya da yakındaki fosseptik çukurlarından gelen daha fazla lağım suyu çekmeye başlamıştı.
Snow'un kullandığı akıl yürütme ve yöntemler, bugün dahi istatistik ve epidemiyoloji alanında kullanılmaktadır. Bu çalışmalar halk sağlığı ve koruyucu hekimliğin temellerinden biri olarak görülmektedir.
