1941 Kaçış Operasyonu
6 Aralık 2018 Tarih

1941 Kaçış Operasyonu


Twitter'da Paylaş
0

İkinci Dünya Savaşı’nın başları. Fransa’nın işgalinden sonra Marsilya’da Amerikalı aydınların da olduğu küçük bir grup, birçok sanatçı ve aydının kaçışını organize ediyor. Kurtarılanlar arasında kimler yok ki: Hannah Arendt, André Breton, Marcel Duchamps, Marc Chagall, Willhelm Herzog, Claude Lévi-Strauss, Heinrich Mann, Otto Meyerhoff, Victor Serge...

25 Temmuz 1944. Normandiya Çıkartması’nın üstünden iki aya yakın zaman geçmiş. Müttefik orduları Nazi Almanya’sının Atlantik Duvarı’nı ağır kayıplarla aşmış ve ilerlemekteler. Ama kayıplar bir türlü azalmak bilmiyor, istenen hızda ilerleyemiyorlar. Alman birlikleri sayıca az, hava desteğinden yoksun olsalar da dört yıldır bölgeye yerleşmiş olmanın avantajına sahipler. Ayrıca başlarında iyi bir general var: Erwin Rommel. Rommel’in şöhreti kendisine “Çöl Tilkisi” lakabını kazandıran Kuzey Afrika cephesinden geliyor. Fransa’da karşısına çıkan güçlerin başındaki isim Rommel’e yabancı değil: General Bernard Montgomery. Afrika’da Rommel’i en sonunda yenmeyi başaran Montgomery bu sefer 21. İngiliz Ordu Grubu’nun başında.

Montgomery müttefik birliklerinin ilerlemesini hızlandırmak için Rommel’in öldürülmesi ya da kaçırılması amacıyla bir operasyon yapılmasını emreder. Rommel’in karargâhının nerede olduğunu 9 Haziran’da tesadüfen gelen bir istihbarat sayesinde bilmektedirler: Paris’in 60 km kadar kuzeybatısında, Seine Nehri’nin kıyısındaki ufak bir köy olan La Roche-Guyon’daki ortaçağ şatosu. Bir tepenin dibine kurulmuş ve mahzenleri tepenin içine doğru ilerleyen şatoyu havadan hedef almanın pek de işe yaramayacağından olsa gerek, İngilizler yedi kişilik özel bir komando ekibini paraşütle bölgeye indirmeye karar verir. Gaff Operasyonu’na katılan ekibin başında Yüzbaşı Jack William Raymond Lee vardır. Lee adamlarıyla beraber Paris’in güneybatısına, La Roche-Guyon’dan 70 km kadar uzağa atlar. Yerel direnişçilerle buluştuktan sonra ormanların içinden hedefe doğru yürüyüşe geçerler. Ama üç gün sonra ulaşan bir bilgi operasyonu iptal etmelerine neden olur. 17 Temmuz günü birliklerini ziyaret eden Rommel’in otomobili bir İngiliz avcı uçağının ateşinden kaçmak isterken yoldan çıkmıştır. Rommel kafatasındaki üç çatlak nedeniyle hayati tehlike altında Almanya’ya dönmüştür. (Bir daha da geri gelemeyecektir. 20 Temmuz’daki Hitler’e karşı suikast planına dahil olduğu için “ya mahkeme ve idam ya da intihar ve devlet töreniyle gömülme” seçeneği karşısında ikincisini seçecek, 14 Ekim 1944’te siyanür kapsülüyle intihar edecek, ölümünün geçirdiği kazadan kaynaklandığı ilan edilerek devlet töreniyle gömülecektir.)

Bu haberi alan Yüzbaşı Lee, herhalde “boşuna gelmiş olmayalım” diyerek başka bir harekât planı çizer. Ekibiyle Alman hatlarını sabote etmeye, trenlere saldırmaya başlar. Mantes şehrindeki Alman karargâhını gözüne kestirir ve İngiliz, Fransız, Rus ve Almanlardan oluşan ufak ekibiyle kalabalık karargâha saldırır; pek başarılı olamazlar ama kayıp da vermeden çekilirler. Bu esnada Amerikalı General Patton’ın 3. Ordu Grubu Fransa’nın ortalarına doğru ilerlemektedir. Bu ordunun hatlarına ulaşmak için geldikleri yoldan geri dönerler, yer yer ormanlardan geçerek, yer yer de Alman hatlarını geçmek için Fransız jandarmaların sağladıkları üniformaları giyerek 12 Ağustos’ta Amerikan ordusuna ulaşırlar. Lee, Paris’in kurtuluşu ve Alman ordularının Fransa’dan çekilmelerinden sonra Alman sınırına 150 km mesafedeki Langres’da kurulan bir SAS operasyon merkezinden savaşa katılmaya devam eder.

Amerikan Acil Yardım Komitesi’nin kurtardığı, Marsilya’dan Martinik Adası’na giden sığınmacılar.

“Katil”

Yüzbaşı Jack William Raymond Lee’nin lakabı “Katil”dir. Bu lakabın nedeni, ne daha on sekizindeyken yaşı konusunda yalan söyleyerek katıldığı Fransız Yabancılar Lejyonu’nda, ne bu lejyonla katıldığı (ve kahramanlık madalyası aldığı) Norveç’teki Narvik Savaşı’nda, ne ülkesine döndükten sonra Marsilya yakınlarında dahil olduğu askeri birlikte, ne bu birliğin yok edilmesinden sonra konulduğu Marsilya’daki Saint Nicolas Cezaevi’nde, ne de cezaevi sonrası Marsilya’da kaçakçılık, hırsızlık gibi uğraşlarla sürdürdüğü gangster hayatı esnasında öldürdüğü insanlardır. Tanıdıkları, Lee’ye “Katil” lakabını takar, çünkü İngilizceyi katletmektedir. Tipik İngiliz isimleri taşıyan bu adam aslında Fransızdır ve gerçek adı Raymond Couraud’dur. Ve onu İngiliz vatandaşı olarak (ve İngilizceyi katletmeye de devam ederek) İngiliz ordusuna bağlı bir özel operasyon timinin başında Rommel’in peşine düşüren olaylar zinciri 1940 yılının sonlarında geldiği Marsilya’da başlar.

Bir maceraperest olarak kolaylıkla yasadışı işlere karışabilen Couraud’nun hayatı Marsilya’da karşılaştığı Amerikalı zengin bir ailenin kızı Mary Jane Gold ile beraber farklı bir yön alacaktır.

Gerçeküstücüler Villası

Avrupa’ya okumak için gelen ve kendi özel uçağını kullanarak Avrupa ülkelerinde dolaşan, saraylarda yaşamaya, lüks kayak merkezlerinde tatil yapmaya, balolara katılmaya meraklı Mary Jane Gold Alman işgaline Paris’te tanık olur. Buradan kaçarak gittiği Biarritz, Atlantik kıyısında olduğu için Almanların hızla işgal ettiği yerlerden biri olunca Amerika’ya geri dönebilmek amacıyla Marsilya’ya geçer. Henüz Alman işgalinde olmasa da işbirlikçi Vichy Hükümeti’nin kontrolündeki Marsilya 1940’ta aşırı kalabalık, her türlü karanlık ticaretin döndüğü, Nazilerden kaçanlarla onların peşine düşen hükümet güçlerinin ve ajanların cirit attığı bir kenttir.

Gold burada Sorbonne’dan tanıdığı bir başka Amerikalı Miriam Davenport ile karşılaşır. Carnegie sanat bursuyla kaldığı Paris’ten kaçarak en sonunda Marsilya’ya gelen Davenport, Mary Jane Gold’u iki önemli kişiyle tanıştırır: İngiltere’ye geçmek isteyen bir lejyoner ve Amerikan Acil Yardım Komitesi’nde çalışan bir aydın. Birincisi “Katil”dir ve Gold kısa sürede ona âşık olur. İkinci kişi Varian Fry’dır. 1935’te gazeteci olarak gittiği Almanya’da Yahudilerin yaşadıklarına tanık olan Fry Nazilere karşı kararlılıkla yazmakla yetinmemiş, Fransa’nın işgali sonrası Nazi rejiminden kaçan herkese yardım etme kararıyla Marsilya’ya gelmiştir.

Jacques Hérold, Oscar M. Domínguez ve André Breton Air-Bel Villası’nın bahçesinde, 1940

Fry, kendi ülkesinin dışişleri bakanlığı ve konsolosluğundaki olumsuz havayla da mücadele ederken bir grup gönüllüyle beraber yasal ve yasadışı her yolu kullanarak Nazilerden kaçanları Fransa’dan çıkaran bir ağ oluşturur. Çevresindeki isimler arasında Davenport, Marsilya’da kalmaya karar veren Gold, genç bir akademisyen olan Albert O. Hirschman, sahte belge uzmanı Avusturyalı Bil Spira vardır. Fry’a en büyük desteği verenlerden biri Amerika Dışişleri Bakanlığı’nda hüküm süren Yahudi düşmanı havayla da mücadele eden Marsilya konsolos yardımcısı IV. Hiram Bingham’dır. Bingham yasal ve yasadışı binlerce vizeyi Fry’ın listesindeki isimlere sağlayarak çok sayıda insanın ülkeden çıkmasına yardımcı olur.

Mary Jane Gold’un serveti ve mücevherleri sahte belgeler satın almakta, kaçakları Pireneler üzerinden İspanya ve sonra da Portekiz’e götürmekte, teknelere saklayarak Kuzey Afrika limanlarına veya Fransız kolonisi Martinik Adası’na aktarmakta kullanılır. “Katil” de kaçakçılık dünyası içindeki konumu sayesinde bu operasyonun içindedir. Ama hâlâ bir gangster, disiplinsiz bir maceraperest olarak yer yer tehlikeler de yaratır.

Bu ufak grubun kurtardığı yaklaşık iki bin kişi arasında kimler yoktur ki? Hannah Arendt, André Breton, Marcel Duchamps, Jacques Herold, Marc Chagall, Wilhelm Herzog, Fritz Kahn, Max Ernst, Hans Bellmer, Claude Lévi-Strauss, Jacques Lipchitz, Heinrich Mann, Otto Meyerhoff, Benjamin Péret, Anna Seghers, Victor Serge...

Gold ve Davenport’un kiraladıkları Air-Bel Villası belgelerini ya da gemilerini bekleyen kaçakların toplandığı bir mekân haline gelir. André Breton ve diğer gerçeküstücüler villada ve bahçesinde o dönem popüler olan oyunlar oynarlar.

Operasyon 1941 sonbaharına kadar sürecektir. Fry, Amerikalı ve Fransız yetkililerin baskısı sonucu bu tarihlerde ülkesine döner ve sığınmacılara yardımcı olmak için çalışmaya devam eder.

Davenport daha erken ayrılır. Ekim 1940’ta Yugoslav vatandaşı olan nişanlısını Marsilya’ya getirmek üzere Ljubljana’ya gider ama çok farklı yollar üzerinden ABD’ye dönmek zorunda kalır. Kültürel miras değeri taşıyan yerlerin savaş sırasında tahrip edilmemesi için faaliyet yürütür. Mülteciler için çalışmaya da devam eder.

Gold 1941’de ülkesine döner, savaştan sonra zamanının çoğunu Güney Fransa’da geçirir ve Crossroads Marseille 1940 adlı anı kitabını kaleme alır.

Peki ya “Katil”? 1941 Nisan ayında İspanya üzerinden İngiltere’ye geçerek De Gaulle güçlerine katılmak ister. Franco rejimi tarafından Madrid tren istasyonunda tutuklanır. Dört ay hapis yatar. Bu arada Marsilya’da askeri mahkeme tarafından on yıl hapse mahkûm edilir. En sonunda 12 Ekim 1941’de İngiltere’ye varır. Hemen Özel Operasyon Birlikleri’ne katılır, adını değiştirir, daha sonra da İngiliz vatandaşlığını alır. Fransa’da, Tunus’ta, İtalya’da operasyonlara katılır.

Sonra da Rommel’in peşine düşer. 

Yukarıdaki fotoğraf: Varian Fry, André Breton, André Masson ve Breton’un eşi Jacqueline Lamba Breton (sağdan sola), Marsilya, 1941


Twitter'da Paylaş
0

YORUMLAR


İLGİNİZİ ÇEKEBİLİR