Çoğu zaman yazarlar neyi, niçin yaptıklarını açıklayamazlar.

Negatif yetenek derken neyi kast ediyoruz? Yazarlar ve sanatçılar olarak eserlerimizde kimi belirsizliklere yer verdiğimizde ya da bazı karmaşıklıkları çözmeden bıraktığımızda negatif yetenekten söz edilir. Ünlü şair John Keats ve Keats’in Shakespeare hayranlığıyla bilinir hale gelen bu ifade, yazarların ve özellikle de daha yeni yeni yazmaya başlayanların, süreç hakkında farklı düşünce biçimleri geliştirmesine yardımcı olur.  

Negatif yetenek kendi bağlamından ayrı düşünülemez. Keats, güzelliği, hakikati ve güçlü bir duygusallığı vurgulamaktan haz alan Romantik Dönem şairlerinden biriydi. Ama aradan geçen onca zamana rağmen pekâlâ bugünün yazarları ve yazar adayları da negatif yetenek mefhumundan faydalanabilir. 

Negatif yetenek, yazar ya da sanatçının güzellik, hakikat ve aşkınlık arayışında karşılaştığı belirsizliklerden kaçmaya çalışmadığı ya da karmaşa ve çelişkileri çözmeye uğraşmak yerine bunları kendine özgü bir gizemle benimsediği değişik bir zihin durumunu ifade eder. Yazar bunu yaparken ne yüzeysel sonuçlara varır ne de mevcut bir gizemi çözmeye çalışır. Ortada bir şekilde karmaşık ve gizemli bir durum vardır ve bu durumu olduğu gibi bırakır. Daha basit bir biçimde ifade edersek negatif yetenek, yazarın dünyayı anlamlandırmak için benimsediği paradoksal ve mantık dışı unsurlardır. 

Eğer bir süredir yazıyor ya da sanatın herhangi bir alanıyla uğraşıyorsanız Keats’in ne demek istediğini anlayabilirsiniz. Elinizde bir çalışma var, temalar birbirine girmiş, simgelerle imgeler birbirinden ayırt edilemez bir hale gelmiş ve vurgulamaya çalıştığınız “mesaj” o karmaşa arasında kaybolmuş. Böyle bir durumda en sık yapılan şey başa dönmek, henüz bitmemiş olan her şeyi gözden geçirmek, eserin “anlamını” yeniden keşfetmek ve sonra da çalışmaya devam etmektir. İşte negatif yetenek size, bunu yapmama hakkını tanır. Her ne kadar Romantik Dönem yazarları tarafından asla kabul göremeyecek bir düşünce olsa da, sanat eserlerinin illa bir amaç doğrultusunda oluşturulması ve bir mesaj iletmesi gerektiği fikri büyük ölçüde yanlıştır. Üstelik bu tarz bir belirsizliği benimsemek sizi çok daha iyi eserler ortaya koymaya yönlendirebilir. Daha coşkulu, karmaşık ama aynı zamanda gerçeklerden de uzaklaşmayan ve anlamsız olanı anlamlı kılan eserler.  Dolayısıyla negatif yetenek dediğimizde hem bir zihin durumu anlaşılır hem de sanatın her alanında uygulanabilen bir pratik. 

John Keats ve negatif yetenek

Keats 19. yüzyıl başlarında yaşayan ve kısacık ömrüne rağmen (25 yaşında tüberkülozdan öldü) çok sayıda eser bırakan üretken bir şairdi. Kendi dönemindeki öteki romantik şairler gibi o da insan ruhuyla, güzellikle, duyguyla ve hakikatle ilgileniyordu. Bir Yunan Vazosuna başlıklı şiirinde de belirttiği gibi: “Güzellik, büyük gerçek, tek gerçek, başka değil.”

Keats yirmi bir yaşındayken kardeşine yazdığı bir mektupta negatif yetenek fikrini dile getirdi. 

Dilke’yle yaptığımız şey tartışmak değil, daha ziyade müzakere etmekti. O an zihnimdeki pek çok fikir hiç beklemediğim bir hızla birbirine kenetlendi ve edebiyat dünyasında başarılı olan -Shakespeare gibi- bir figürün nasıl olması gerektiğinin ayırdına vardım. Bu, kişinin sahip olması gereken negatif yetenekti. Yani insanın sürekli olgulara ve akla meyletmeden belirsizlik, kuşku ve gizem içinde kalabilme yetisi. Mesela Coleridge belirsizlikle yetinmeyi beceremez, hemen hemen her şeyi akılla temellendirmeye çalışır ve bu yüzden gizemlerin en derinindeki özü, oradan çıkan incelikli gerçekçiliği gözden kaçırırdı. Bu düşünceyi alıp ciltler boyu sürdürsek bile bizi tek bir sonuca götürür: büyük bir şairin güzellik anlayışı, başka her tür düşünceye üstün gelir, hatta kendisinden başka her tür düşünceyi silip atar.  

Yani negatif yetenek, bir insanın belirsizlik, gizem ve şüphe içinde durabilme, bütün akılcı içgüdülerine karşı gelip temellendirme ihtiyacından kaçınma becerisidir. Umarım yapmış olduğum bu açıklamalar bu tuhaf ifadeye biraz da olsa netlik kazandırmıştır. Şöyle de diyebiliriz, belirsizliğin ve gizemin varlığı aynı zamanda mantığın yokluğu anlamına geldiğinden bizden istenen modern düşünce açısından olumsuz bir nitelik olan mantığın yokluğunu benimsemek. 

Romantik şairler kimlerdi? 

Romantik şairler, 18. yüzyılda başlayıp 1800’lü yılların ilk yarısına kadar ortak kanaatleri domine eden ve bugün Romantik Dönem olarak adlandırdığımız kültür sanat akımının üyeleriydi. Romantizm bilime, rasyonelliğe, sekülarizme ve ölçülebilir olanın doğruluğuna vurgu yapan Aydınlanma Dönemi’nin çoğu idealini reddetti. Zira onlar dünyanın ve yaşamın çok daha farklı yönleriyle ilgileniyorlardı:

Güzellik, özellikle de güzelliğin hayata amaç ve anlam kazandırdığı fikri. 

Paradoksal, erişilmesi güç ya da yalnızca güzellik ve doğaüstü yollar vasıtasıyla erişilebilen gerçekler de dahil olmak üzere hakikat. 

Dini ve okült idealleri de içeren doğaüstü olaylar. 

Bizi kendimizin ve yaşamış olduğumuz deneyimlerin ötesine taşıyan büyük duygu ve düşünceleri deneyimleme hali olan aşkınlık. 

Tanrısal tezahürün olmasının yanı sıra güzelliğe ve hakikate de kaynaklık eden doğa. 

Öznel deneyimlerdeki hakikate vurgu yapan derin ve kapsamlı bir duygusallık.

Hakikate ve gerçek olana ulaşmanın yegane yolu olarak mantığın ve rasyonelliğin reddi. 

Duygusallığa ve kişisel deneyime verilen bu önem günümüz edebiyatı ve sanatı açısından da değerli. Dolayısıyla yazarlar açısından negatif yeteneğin hâlâ ulaşılması gereken güçlü bir ideal olması hiç de şaşırtıcı değil. 

Negatif yetenek nasıl kazanılır? 

Negatif yetenek yazarların gizemi, karmaşıklığı ve bir eserdeki vizyonu bütünüyle benimsemesini sağlar. Peki bu zihin durumuna nasıl girilir? Gayretli bir yazar açık fikirli olduğu ve pratik düşünebildiği sürece negatif yeteneği elde edebilir. İşte Keats’in vizyonunu gerçekleştirmek için faydalanılabilecek beş ipucu: 

1. Farkında olun

Negatif yetenek öncelikle odaklanma ve farkındalık becerisidir ve meditasyon bu konuda çok iyi bir yardımcı olabilir. Zihnimizi sakinleştirdiğimizde orada olup biteni mevcut haliyle hiç zorlamadan kabullendiğimizde yazılması gereken sözcüklere daha yakından odaklanabiliriz. 

Keats için negatif yeteneğin zıttı, “huzursuzca ve sabırsızca kesinlik arama eğilimiydi.” Meditasyon ve farkındalık zihnimizdeki huzursuzluğu ve öğrenilmiş gerçeklere olan mutlak bağımlılığı azaltır. 

2. İşe yaramayan düşüncelerin ayırdına varın

Meditasyonda kullanılan teknikleri pekâlâ buraya da uygulayabiliriz. Mesela meditasyon esnasında kendiliğinden zihni meşgul eden istenmeyen düşünceleri belirlemek güzel bir yöntem. Bu yöntemi yazma sürecinize uyguladığınızda dikkatinizi dağıtan gereksiz düşüncelerin ayırdına varabilir ve bunları tek tek ayıklayarak kendinize yazmak için pürüzsüz bir zihin alanı yaratabilirsiniz. Peki bu işe yaramayan düşünceler neler olabilir? Kısaca ifade edersek gizemi olduğu gibi kabullenmenizi kendinizi ona bırakmanızı engelleyen her şey. Mesela:

Bu ne demek şimdi? Ne söylemeye çalışıyorum? Bunun anlamı ne? Önceden böyle bir şey yazmış mıydım? Benden başka böyle düşünen oldu mu? Bir şeyleri daha karmaşık hale mi getiriyorum? 

Doğruyu söylemek gerekirse bu düşüncelerin ya da soruların bir kısmı düzeltme aşamasına geçtiğinizde işe yarayabilir, hatta işe yaramanın da ötesinde gereklidir. Ama henüz taslak aşamasındayken böyle sorularla meşgul olmanız zihninizde öze, gerçek düşünceye erişmenizi zorlaştırır ve sizi asıl hedefinizden uzaklaştırır.

3. Kendiniz yargılamaktan kaçının 

Kendinize karşı anlayışı olduğunuzda negatif yeteneği kazanmanız kolaylaşır. Dikkatinizi kendinize, daha doğrusu bir yazar olarak dış dünyadaki başarılarınıza ne kadar az yöneltirseniz, kendinizi yazdıklarınıza o kadar adayabilirsiniz. 

Dolayısıyla yazarken sürekli kendinize yönelik olumsuz yargılarla kendi yolunuzu tıkamamanız önemli. Mesela ben negatif yetenek sayesinde düşünce ve duygularımı işime akıtabildiğimi ve bunu soyutlanmış, nesnel bir mesafeden gerçekleştirebildiğimi keşfettim.

4. Anlık heveslerinizin ve sezgilerinizin peşine düşün

Çoğu zaman yazarlar neyi, niçin yaptıklarını açıklayamazlar. Negatif yetenek mefhumu bu durumu çok iyi açıklar çünkü zihnimizi her tür düşünceye açık hale getirdiğimizde kendiliğinden açığa çıkan sezgisel düşüncelerin peşine düşebiliriz. 

Çalışmanızda aniden yönünüzün değiştiğini, tasarladığınızdan çok daha farklı bir yöne gittiğinizi anladığınızda kendinizi durdurmak yerine akışa izin verin. Olay örgüsüne hiç aklınızda olmayan unsurların eklenmesi ya da zihninizdeki sahnede olmadık nesnelerin belirivermesi gibi bir durumla karşılaştığınızda, bunlar benim ne işime yarayacak, diye düşünmek yerine o an izahı olmayan kararlar alın. Düzeltme aşamasına geldiğinizde bunların tamamını silip atabilirsiniz ama aynı şekilde bunların tamamı, hiç ummadığınız şekilde birbirini de tamamlayabilir.

5. Alçakgönüllü olun, meraklı olun ve bir şeyleri bilmediğinizi kabul edin

Negatif yetenek, aynı zamanda her şeyi bilmediğinizi ya da her bildiğinizin doğru olmadığını ve her zaman haklı olamayacağınızı kabul etmek anlamına gelir. Kısacası egonuzu bir kenara bırakmanız gerek. Aksi halde ne gizemi ne de karmaşıklığı benimseyebilirsiniz. Üstelik kabul edin, yazdığınız konu ne olursa olsun o konuyla ilgili her şeyi biliyor olamazsınız. 

Yazmak başlı başına bir keşif eylemidir. Harfiyen neler yazacağınızı biliyorsanız okura söyleyecek yeni bir şeyiniz yok demektir. Açık fikirli olun ve yazmayı gerçek bir öğrenme süreci olarak görün. Merakınızı geçiştirmeyin, onun peşine düşün. Yazmaya başladığınızda aklınızdan geçenlerin devasa bir buz dağının ufukta belli belirsiz seçilen ufacık bir kısmı olduğunu unutmayın.