İklim değişikliği gerçek, fakir ülkelerin diğerlerinden daha çok zarar göreceği, zaten kısıtlı imkanlara sahip olan halkın daha çok açlık ve kıtlıkla savaşmak zorunda kalacağı ise daha sert bir gerçek.
.jpg)
Büyük Kaos: İklim Değişikliği ve Hiç Düşünülmeyenler, İrem Uzunhasanoğlu’nun temiz ve özenli çevirisiyle Timaş Yayınları etiketiyle çıktı. Son zamanlarda iklim değişikliğini konu edinen romanları okuduğum için ama en çok kitabın yazarı Amitav Ghosh olduğu için kitabı okumak istedim. Yazarın ilk okuduğum kitabı Silah Adası olmuştu, küresel ısınmayı ve mülteci sorununu birbirinden ayırmadan konu edinen iyi bir romandı. Hint mitolojisinden yola çıkarak inşa ettiği kurguyla yazarın beni büyülediğini söyleyebilirim.
Neredeyse okuduğum küresel ısınma temalı tüm kitaplar distopya kategorisine konuluyordu. Fakat bana çok da uzak olmayan bir gerçekliği çağrıştırıyorlardı. Okuduğum kitaplarda nehirler taşarken haberlerde sele kapılıp giden hayvanları kurtulmaya çalışan insanların görüntülerini seyrediyordum, başka bir kitapta kıtlıkla baş etmeye çalışan karakterler varken kuraklığın buğday üretimine etkisine dair istatistikleri okuyordum. Küresel ısınma, yaşanan felaketler, önceden tahmin edilemeyen doğa olayları hızla hayatımızın gerçeği oluyordu. Roman okumayı hâlâ gerçeklerden kaçmanın yolu olarak gören bir okur olarak distopik romanlar endişelerimi arttırmaya devam ediyorlardı ve ne yazık ki artık hayal ürünü değillerdi.
“Uzun süredir iklim değişikliğiyle ilgilenmeme rağmen bu konunun kurmaca metinlerimde yalnızca dolaylı olarak yer aldığı da kaçınılmaz bir gerçek. Kişisel kaygılarımla yayımlanmış kitaplarımın içeriği arasındaki uyumsuzluk hakkında düşünürken, bu tutarsızlığın kişisel tercihlerin sonucu olmadığına ikna oldum. İklim değişikliğimin kendine münhasır direniş biçimlerinden ortaya çıkan şey artık ‘ciddi kurgu’ olarak kabul ediliyor.”
Büyük Kaos İklim Değişikliği ve Hiç Düşünülmeyenler’in iddialı bir ismi var ve bunu hak ediyor. Amitav Ghosh böyle bir kitabı yazma isteğini kitabın başında anlatıyor. Yazar 17 Mart 1978 günü aniden beliren kara bulutlar, hemen ardından gelen kar fırtınası ve gazetelerin isim vermekte zorlandığı hortuma şahit oluyor. O kıl payı kurtulsa da herkes onun kadar şanslı olamıyor maalesef. Bu kitabın yazılma sebebi yalnızca yazarın kütüphaneden çıkarken şahit olduğu fırtına değil ancak bu fırtınanın fitili ateşlediğini söylersek yanılmış olmayız. Bu olay yazarın ilk bölümde belirttiği olasılıksız kategorisine giriyor. Fakat yazar bu olaylarla çok daha önce tanışıyor, yazarın ailesinin bir kısmı iklim değişikliğinin bir sonucu olarak Hindistan’dan, yaşadıkları topraklardan ayrılmak zorunda kalmış. Kitapta yazarın annesini de taşınmaya ikna etmek için uğraştığını okuyoruz. İklim değişikliği gözümüzle gördüğümüz tüm felaketlere rağmen hâlâ hafife alınıyor.
İklim değişikliğine dair kitapların ya kurgu dışı ya da distopik eser olarak adlandırılmasıyla ilgili bir derdi var yazarın, kitap eklerinde bu kitapların yeterince yer bulamamasıyla da… Sanki bunu telafi etmek istermiş gibi çok detaylı bir edebi inceleme yapıyor. Küresel ısınmayı bir yandan gazeteci titizliğiyle irdelerken bir yandan da küresel ısınmanın, yaşanan iklim değişikliğinin edebiyata neden yansımadığını kurcalıyor. Okurken yazarın bakış açısının ve edebi birikiminin ne kadar geniş olduğuna şahit oluyoruz. Edebi eserlerde küresel ısınmanın yer almaması, kurguya zarar vereceğinin düşünülmesinden olabiliyor, ancak bazen kurgu gerçeklerden sönük kalıyor. Yaşadıklarımız bize bunu sıklıkla hissettiriyor.
“Edebi yaratıcılık alanında iklim değişikliği denen şey sanki gezegenler arası seyahate eştir ya da dünya dışı varlıklara benzer. Bu tuhaf geribildirim döngüsünün içinde kafa karıştıran da bir şey vardır: Yaşamımızı tehlikeye atabilecek derecede önemli olmasına rağmen gözümüzü kapattığımız tehditler karşısında bir ciddiyet anlayışı geliştirmek, hiç kuşkusuz ki epey zordur. Eğer konunun aciliyeti onun ciddiyetini belirleyecek olsaydı o zaman, iklim değişikliğinin gezegenimizin geleceğini nasıl değiştireceğine dair işaretler çağın tüm yazarların yegâne meşguliyeti olurdu. Ancak ne yazık ki mevcut durum bundan pek uzak.”
Yaşadığımız olağan dışı felaketlerin neden olasılıksız olduğunu açıklarken aynı zamanda roman yazmaya istekli olan herkesin ilgisini çekecek, üzerine düşünmesini sağlayacak detaylarla yazarlık dersi de veriyor. Kitap keşke sadece bundan ibaret olabilseydi, böylece benim gibi bu konuda kaygılı okurlar gönül rahatlığıyla olmasa da kitabı okuduktan sonra gündelik hayatına geri dönebilirdi. Fakat Amitav Ghosh’un istediği bu değil, o gözlerimizi açmamızı istiyor. Hindistan’dan yola çıkarak tüm dünyanın nasıl etkileneceğini hiç yumuşatmadan tarafsız bir gözle aktarıyor. Anlatılanların okuyanı huzursuz edeceğinden eminim.
Özellikle kitabın ilk bölümünü okurken 2021 yazında yaşadığımız, müdahale edilmeyen yangınlar ile seller arasında çaresizlik içinde haberleri takip ettiğimiz günler aklıma geldi. Amitav Ghosh’un kitapta bahsettiği olasılıksızlığı Mayıs ayında bile hava tahminlerinde soğuk hava uyarısını gördükçe anladım.
Büyük Kaos tüm çarpıcı gerçekleri gözler önüne seriyor, kitap hem iklim değişikliği hakkındaki düşüncelerinizin olgunlaşmasına yardım edecek hem de edebi açıdan oldukça geniş bir bakış açısıyla yazılmış olduğu için kurgunun sistemini de anlamanızı sağlayacaktır. Yazar, iklim değişikliğinin tarihini ve politik yönünü de detaylı bir şekilde ele alıyor. Hiçbir şeyin bir anda olmadığını, kapitalist sistemin, petrol ticaretinin ve endüstrisinin tüm dünyayı nasıl etkilediğini net verilerle gözler önüne seriyor. Kitap Paris Antlaşması, Kyoto Protokolü’ne dair de önemli bilgiler içeriyor. Amitav Ghosh lafı hiç dolandırmadan mevcut durumu ve muhtemel geleceğimizi anlatıyor. Gerçekleri, öncesini ve olası sonrasını inceleyen, toplulukların, hükümetlerin ve ruhani liderlerin, dinlerin bile tavrını eleştiren bir kitap bu.
İklim değişikliği gerçek, fakir ülkelerin diğerlerinden daha çok zarar göreceği, zaten kısıtlı imkanlara sahip olan halkın daha çok açlık ve kıtlıkla savaşmak zorunda kalacağı ise daha sert bir gerçek. Hindistan’dan farklı olduğumuzu düşünenler için üzücü haberler de mevcut. Kitabın tamamını okuyunca geleceğe ve değişime dair ümit beslemenin pek de mümkün olmadığını anlıyor insan yine de yazar kitabın sonunda bir parça iyimserlik bırakmış. Silah Adası’ndan sonra Büyük Kaos’u da okuyunca bir kez daha yazarın adının neden son on yılın en büyük düşünürleri arasında geçtiğini anladım. Hem böyle bir düşünürün düşünme sistemini daha yakından tanımak hem de iklim değişikliğiyle ilgili içerdiği tüm bilgiler için Büyük Kaos kesinlikle okunması gereken kitaplardan biri.
Büyük Kaos: İklim Değişikliği ve Hiç Düşünülmeyenler, Amitav Ghosh, Çeviren: İrem Uzunhasanoğlu – Timaş Yayınları – Mayıs 2022 – 208 Sayfa
