Alaaddin, aslında çoğumuzun düşündüğünden çok daha yeni bir öykü. Binbir Gece Masalları’ndaki hikâyelerin büyük bir kısmı binlerce yıl öncesine dayansa da, Alaaddin ya da Ali Baba ve Kırk Haramiler gibi en çok tanınan hikâyelerden bazıları, ancak on sekizinci yüzyılın başlarında ortaya çıktı.
On sekizinci yüzyılda yaşayan Suriyeli maceraperest Yusuf Hanna Diab, dünyanın en bilinen öykülerinden Alaaddin’in Sihirli Lambası’nı kurgularken kendi yaşadığı olaylardan ilham aldı. Ne var ki, aradan geçen üç yüz yıllık sürede Diab’ın ismi yarattığı öyküyle birlikte anılmadığı gibi hak ettiği ilgiyi de hiçbir zaman görmedi. Yeni yeni ortaya çıkan arşiv kayıtları ve tarih alanında yapılan araştırmalar sayesinde artık Alaaddin’in – bu sihri ve kaderi konu alan, efsanelere, sanat yapıtlarına, kitaplara ve hatta müziğe ilham veren, dünyanın dört bir yanında pantomimlere, tiyatro oyunlarına ve sinema filmlerine kaynaklık eden muazzam hikâyenin – gerçek kaynağının Hannah Diab olduğunu büyük bir netlikle söyleyebiliyoruz.
Hanna’nın öyküsü bizi Akdeniz’in bir yakasından öteki yakasına savuruyor: Halep çarşılarından ve kahvehanelerinden Cambridge tren garının arkasındaki kilitli bir depoya, Versay Sarayı’ndan ve Paris Operası’ndan Vatikan’ın kalbindeki yankılı avlulara uzanan bir yolculuk bu. Hanna, Libya açıklarında fırtınaya göğüs geriyor, üstüne bir de büyük bir gemi kazasından sağ çıkıyor. Yol boyunca Korsikalı korsanlarla, Mısırlı düzenbaz işportacılarla, brokar giyimli Lübnanlı suikastçılarla ve ustura meraklısı İtalyan berberlerle karşı karşıya geliyor. Öykünün başlarındaysa Kuzey Suriye’de kayalık bir yamaca oyulmuş kaya mezarını araştırıyor ve o esnada mağaranın içinde sahipsiz bir yüzükle bir lamba buluyor.
Alaaddin, aslında çoğumuzun düşündüğünden çok daha yeni bir öykü. Binbir Gece Masalları’ndaki hikâyelerin büyük bir kısmı binlerce yıl öncesine dayansa da, Alaaddin ya da Ali Baba ve Kırk Haramiler gibi en çok tanınan hikâyelerden bazıları, ancak on sekizinci yüzyılın başlarında ortaya çıktı. Bu öyküleri derlemeye katan Antoine Galland, XIV. Louis’nin sarayında görev yapan bilginlerden biri, aynı zamanda Binbir Gece Masalları’nı Avrupa dillerinden birine çeviren ilk kişiydi.
Galland’ın eksik bir Arapça el yazmasından çevirdiği Masallar’ın Fransızca versiyonu, 1704 itibariyle ciltler halinde yayımlanmaya başladı. Önemli bir başarı elde etti. Öyle ki, yalnızca birkaç yıl içinde önce İngilizce, Almanca ve İtalyancaya, ardından onlarca farklı dile çevrildi. Ne var ki, yedi ciltlik seri tamamlanmış ve Galland’ın elinde çevirecek başka bir malzeme kalmamıştı. Tesadüf bu ya, beklediği yardım kısa süre içinde kapısını çaldı.
Yusuf Hanna Diab, Suriye ticaretinin kalbi sayılan Halep’te büyüdü ve çok küçük yaşlardan itibaren lüks malların ticaretiyle uğraşan Avrupalı tüccarların işlerine yardım etti. XIV. Louis’nin Orta Doğu’dan antik eserler toplamak üzere Halep’e gönderdiği Paul Lucas ile tanıştığında on sekiz yaşındaydı. Lucas’ın Fransa’daki iş vaadini kabul etti ve onun rehberliğini yapmaya başladı. Bu ilginç ikilinin maceraları onları az evvel bahsettiğimiz kaya mezarlarından Mısır’a, oradan da Kuzey Afrika kıyılarına ve nihayetinde Paris’e götürdü.
Beraberlerinde getirdikleri ganimetleri Güneş Kral’a sunmak için Lucas’la birlikte saraya çağırılan Hanna, Versailles’daki sarayın ihtişamına ve Suriyeli genç maceraperestten ilgisini esirgemeyen kraliyet ailesine mensup prenseslere hayran kaldı.
Ne var ki, şöhret gelip geçiciydi ve Hanna’nın gözden düşmesi uzun sürmedi. Yapabileceği uygun bir işin bekleyişindeyken Paris’teki Kraliyet Kütüphanesi’nde çalışan ve Binbir Gece Masalları’nı çeviren ancak elinde çeviri için materyal kalmayan yaşlı bir adamla tanıştı. Acaba Hanna’nın bildiği başka hikâyeler olabilir miydi? Hanna, 1709 yılında Antoine Galland’la yaptığı görüşmeler esnasında ona hikâye üstüne hikâye anlattı ki, bunlardan biri de uzak diyarlardan gelen yoksul bir çocuğun hikâyesiydi. Öyküde karizmatik bir büyücünün esaret altında tuttuğu çocuk yine büyücü tarafından gizemli bir mağaraya götürülüyor ve çocuğun burada bulduğu yüzükle lamba, onun hayatını sonsuza kadar değiştiriyordu.
Galland, yoksul çocuğun öyküsünü alıp Fransızca olarak yayımladı ve öykü büyük bir beğeni topladı. Hanna’nın anlattığı hikâyelerin tamamıysa Masallar’a dört cilt daha ekledi. Ne var ki Galland, bunların birinde bile kaynağının adını zikretmedi. Hanna ise kendi yokluğunu çok sonra fark etti. Öte yandan Lucas, beraberinde getirdiği yardımcısına Paris’te uygun bir iş bulamamış ve Hanna Halep’e dönmek zorunda kalmıştı. Orada evlendi, kendine bir aile kurdu ve uzun ömrü boyunca çarşıda kumaş ticaretiyle uğraştı.
Masallar’ın yeni yayımlanan bu dört cildine olan ilgi arttıkça Galland’ın aldığı övgüler de arttı. Hatta 1887’de bulunan el yazısı günlükleri bile bu durumu değiştirmedi. Oysa Galland’ın günlüğünde, lamba öyküsünün Hanna isimli genç bir Suriyeli tarafından aktarıldığı açıkça yazıyordu. Buna rağmen bir kişi bile çıkıp Hanna’nın kim olduğunu, şimdi nerede yaşadığını sorma zahmetine girmedi. Fakat yaklaşık yüz yıl sonra Vatikan Kütüphanesi’nde tesadüfen el yazması bir metin bulundu ve “adı bilinmeyen yazarlar” kısmında duran bu ince ve yırtık cildin Hanna Diab’ın gençlik anıları olduğu ortaya çıkınca Masallar’a ilişkin pek çok soru işareti belirdi.

*
Hanna şehir hayatını tercih ediyordu. Mizacı gereği gürültüye, kalabalığa ihtiyaç duyuyor, uçsuz bucaksız yamaçlar ve çınlayıp duran koyun çanlarının sesi ona pek bir şey ifade etmiyordu. Hava sıcaktı ama bir gün önce yağan yağmurun etkisiyle her şey tazelenmişti. O gün kendisinden beklenenin ne olduğunu tam olarak bilemese de heyecan verici günlerin çok yakın olduğunu görebiliyordu.
Yeni iş vereni Paul Lucas, uzun yolculuğun ardından hafifçe terlemiş, kendini çizimlerine ve aldığı notlara vermişti.
Seyahatleri esnasında yalnızca çizimlerine ve notlarına odaklanan yeni iş vereni Paul Lucas, oraya varmak için aştıkları onca yoldan sonra hafifçe terlemiş, kayalıkların arkasındaki büyük bir yarığın önünde Peder Micolo ve Ermeniyle konuşuyordu. Yerinin hamalların ve yük hayvanlarının yanı olduğunu bilen Hanna ise biraz gerideydi. Yol kesen eşkıyalara karşı kendilerini korumak için beraberlerinde Kaftin’den getirdikleri grup oldukça hoş sohbetti ama ara sıra duyulan kahkahalar, on sekiz yaşındaki şehirli bir çocuğun tercüman rolüne bürünmesinden pek etkilenmediklerinin kanıtıydı. Yine de kendini bu pek az tanıdığı yabancının hizmetine adamıştı ve şimdilik onun gölgesinde kalmaktan hoşnuttu.
Lucas ötekilerin yanından ayrıldı ve Hanna’yı yanına çağırdı. Ona, yamaçtaki onlarca kaya mezardan birinin arkasındaki dar çatlağa sığacak kadar küçük birini bulmasını söyledi. Hanna başıyla onayladı. Lucas’ın bahsettiği çatlak oldukça dardı, bunun için neredeyse bir çocuk kadar zayıf, esnek ve atletik biri gerekecekti.
Yabancıların bu yıkıntılar arasında ne yaptığını görmek için etraflarına toplanan bir grup çiftçiye dar çatlaktan ve oraya girmek için nasıl birinin gerektiğinden bahsetti. Görünen o ki, çiftçiler verilen görevi üstlenmekte isteksizdi. Lucas grubun kenarında, Hanna’dan biraz daha ufak olan çoban çocuğu fark etti. Çocuk kendini sürekli geride tutmaya çalışıyor ama etrafındakiler onu ön saflara doğru itiyordu.
Lucas çocuğu işaret edip, “O mezara in evlat ve ne bulursan bana getir,” diye buyurdu. Çocuk kıpırdamadı. Önce Lucas’a ardından onunla birlikte gelen sert yüzlü yabancılara baktı. Hanna o an, çocuğun tek kelime bile anlamadığını, tercümanlık yapması gerektiğini fark etti. “Efendim sana diyor ki,” diye başladı söze, “şuradaki mağaraya inecek ve içindeki hazineyi buraya getireceksin.”
Çocuğun yüz ifadesinden Hanna’nın Arapçasını anladığı anlaşılıyordu ama yine de hareketsiz kaldı. İki genç birbirlerine baktılar. Hanna hafifçe döndü, “Efendim,” dedi kendine özgü aksanlı Fransızcasıyla. “Bu çocuk yapmak üzere olduğu iş için sizden bir karşılık alacağına dair bir güvence istiyor.”
Lucas onayladığını gösterir şekilde elini salladı. Hanna çocuğa bakıp, Tamam, dedi. Çocuk da beline bağladığı ip kemeri düzeltip iki adım öne çıktı.
*
Çocuk mağaraya girdikten sonra orada bulduğu eşyaları çatlaktan dışarıya uzatmaya başladı. Önce kemikler – kömürleşmiş, kırık parçalar. Bir insana ait olduklarına kuşku yoktu ama görünüşe bakılırsa bu insan adeta dev boyutundaydı. Lucas ve Peder Micolo, İncil’de bahsi geçen Devler Ülkesi’yle Eski Ahit’teki kötü şöhretli canavar hükümdar Og hakkında fısıldaştılar. Ardından bir çene kemiği parçası çıktı ve Lucas dişlerden birini söküp cebine attı.
Sonra sıra ufak tefek eşyalara geldi. Hanna’nın ilk fark ettiği yüzük oldu. Oysa gösterişli değildi. Aksine oldukça sade bir tasarımı vardı ve metali de bir hayli paslanmıştı. Lucas yüzüğü inceledi, üzerinde herhangi bir yazıt olup olmadığını anlamak için evirip çevirdi ama dikkate değer bir şey bulamadı. Buna rağmen sakladı. Ardından çocuk, yine metalden yapılmış cilalanmaya ihtiyaç duyan eski bir yağ lambası uzattı. Saygılı bir mesafeyle keşfi izleyen Hanna, Lucas’ın ne demeye böylesine alelade bir eşyayı değerli bulduğunu anlamasa da, lambayı alıp çantaya yerleştirdi.
Mezarın içi tamamen boşaldıktan sonra çocuk, gördüklerinden ötürü gözleri fal taşı gibi açık çatlaktan geri çıktı. Hanna, Lucas’ın söz verdiği parayı ona uzattı ve çocuk da gayet memnun bir şekilde oradan ayrıldı. Ziyaretçiler gitmeye hazırlanırken Lucas, Hanna’dan, çiftçilerin satacak bir şeyleri olup olmadığını öğrenmesini istedi. İçlerinden biri yeşilimsi taştan oyulmuş, üzerinde altın rengi noktalar bulunan bir çift zar çıkardı. Lucas zarları inceledikten sonra çantasına yerleştirdi, ödeme olarak da birkaç madeni para seçip uzattı ve oradan ayrıldı.
*
Alaaddin’in hikâyesinin ve bundan sonra anlatılacak her şeyin ışığında açıkça belirtmek gerek ki, mağara, yüzük ve lamba olayı gerçekten yaşandı. Tarih, 1707 yılının Mart ayının son haftasıydı. Olay Kuzey Suriye’de, Halep’e oldukça yakın bir konumda bulunan Kaftin yakınlarında vuku buldu. Hanna Diab oradaydı. Yanındaysa kadim sırlara dair bir şeyler biliyormuş gibi görünen gizemli bir adam, otoriter tavırlarıyla kendini belli eden bir yabancı vardı. Hanna olan biten her şeyi kendi gözleriyle gördü.
Çeviren: Fulya Kılınçarslan






.gif)


