Fars mitolojisinde ateş Tanrı ve insanlar arasındaki mesajları taşıyan bir çeşit ulak olarak kabul edilirken Türk mitolojisinde ise önemli haberleri ve kurbanları göğe ileten kutsal bir metafor olarak görülmüştür.
En az iki kişi arasında gerçekleşen duygu, düşünce ve bilgi aktarımına haberleşme denir. İnsanlığın var olduğu ilk günden itibaren kullanılan farklı farklı yöntemler sayesinde haberleşme faaliyetleri sık sık değişmiş ve hızlı bir ivme yakalayarak en üst noktaya kadar tırmanış göstermiştir.
Tarihin belirli evrelerinde kurulan ilkel topluluklar dönemin kısıtlı şartları içerisinde hem kendilerini ifade edebilmek hem başkalarını etkileyebilmek hem de düşman birliklerine karşı belirli bir savunma mekanizması oluşturabilmek adına çeşitli iletişim teknikleri geliştirmiştir. Bu teknikleri ilerletebilmek için pek tabii ki ilk etapta yüz yüze iletişim, ardından işaret dili, sonrasında da sesli haberleşme becerileri öğrenilmiş; zaman zaman ıslık tarzı seslenmelerin de kullanıldığı enteresan komünikasyon biçimleri denenmiştir. Anlamlı cümleler kurulup verilmek istenen mesajın doğru iletildiğine emin olunduktan sonra ise insanlar kendi seslerinin ulaşabileceği en uzak noktayı test etmeye başlamıştır. Bu da yaklaşık 300-500 metre arası bir mesafeye denk gelmiş ve kadim Türk topluluklarından birisi olan Kırgızlar arasında “çakırım” adı verilen bir uzunluk ölçüsü birimine dönüşmüştür.
Sesli iletişimi öğrenen insanlar bir süre sonra nüfus artışı ve büyümenin de etkisiyle beraber uzaktan iletişime geçmek zorunda kalmıştır. Çünkü yayılma hızı arttıkça toplum içerisindeki mesafe daha da açıldığı için yüz yüze gerçekleştirilen faaliyetler yetersiz bulunmuştur. Bu sebeple kavimler; bir yandan birbirleri hakkındaki bilgileri öğrenebilmek, bir yandan da saldırılara karşı koruyucu önlemler alabilmek adına “dumanla haberleşme” yöntemini icat ederek çok daha riskli görülen fakat en nihayetinde gerekli de olan bir yeniliği hayata geçirmiştir.
Dumanla haberleşme tekniği için ilk olarak yüksek ve açık bir alan bulunur. Buraya ulaştıktan sonra ise olabildiğince büyük bir ateş yakılır ve ardından alevlerin yoğun bir duman çıkartmasını sağlayabilmek adına ateşin üzerine bol bol çimen, yeşil çubuk ve dal eklenir. Sonrasında ıslatılan bir battaniye ateşin üzerine atılıp belirli bir süre beklenir. Dumanın izi durduğunda battaniye geri çekilir ve hemen akabinde tekrar ateşin üzerine atılır. Bu şekilde karşı tarafa bir nefes mesajı gönderilmiş olur. Alıcı ile belirlenen koda göre aynı işlem tekrarlanarak sırasıyla iki nefes, üç nefes mesajı göndermek de mümkündür. Her kabilenin kendi arasında belirli bir şifresi olsa da genellikle tek nefes, dikkat; iki nefes, her şey yolunda; üç nefes, düşman yaklaşıyor anlamına gelir.
Çinliler, Kızılderililer, Aborjinler, Farsîler ve Türkler dumanla haberleşme yöntemini kullanan milletlerden yalnızca bazılarıdır. Fars mitolojisinde ateş Tanrı ve insanlar arasındaki mesajları taşıyan bir çeşit ulak olarak kabul edilirken Türk mitolojisinde ise önemli haberleri ve kurbanları göğe ileten kutsal bir metafor olarak görülmüştür. Göktürklerin (6.yy-8.yy) hüküm sürdüğü dönemde düşman kolayca fark edilip tedbir alınabilsin diye yüksek dağ tepelerinde “karguy” adı verilen kuleler inşa edilmiştir. Ani bir baskın gerçekleştiğinde bu kulelerde devasa ateşler yakılmış ve çıkan duman vasıtasıyla halk bilgilendirilmiştir. Bu akıllıca yöntemden Orhun Abidelerinin Tonyukuk Yazıtı’nda da övgüyle bahsedilir. Aynı şekilde Karahanlılar (9.yy-13.yy) da tıpkı Göktürkler gibi “kargu” ismindeki ateş kulelerini kullanarak var olan Türk örfünü uzun bir süre devam ettirmişlerdir.
Günümüz literatüründe Katolik dünyasının merkezi olarak geçen Vatikan, hâlâ daha papalık seçimlerinde alınan neticeyi Sistina Şapeli’nin bacasından siyah veya beyaz duman çıkartarak vatandaşlarına bildirir. Asırlardır korunan bu geleneğe göre kardinaller bir isim üzerinde anlaşıp net bir sonuca varırlarsa oy pusulaları sobada yakılarak beyaz bir duman oluşturulur. Ancak herhangi bir isim üzerinde anlaşılamaz da yeni Papa seçilemezse eğer oy pusulaları bir kimyasal madde ile boyandıktan sonra yakılır ve bu şekilde işlerin kötüye gittiğini ifade eden siyah bir duman oluşturulur. Tarihte en uzun süren Papalık seçimi ise 13. yüzyılda gerçekleşmiştir. 10. Gregor adını alan Papa Tedaldo Visconti yapılan yüzlerce toplantının ardından ancak üç yılda seçilebilmiştir.
Bu günün dünyasında haberleşme teknolojisi önlenemez bir ilerlemenin içerisinde ivme ivme yükselirken dil ve iletişim becerilerinin kökenine dair ufak bir araştırma yapmak her açıdan elzemdir. Çünkü bu araştırma nerelerden nerelere gelindiği konusundaki şaşkınlıkla birlikte içerisinde bulunduğumuz dönemin şartlarını fark etme noktasında da bilincimizin uyanması için yardımcı olacaktır.
Kaynakça
ISAKOV, Baktıbek, ÜNAL, Uğur, “Türk Dünyasında İletişim ve Haberleşmede A Priori Formlar”, Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi, sy.8, Manas 2019, s.1440-1441.
MANTU, Derya, “Klasik Türk Şiirinde Bir Haberleşme Vasıtası Olarak Ateş”, TDK, Ankara 2016, s.95.
