Oggito Logo

Ne Haber

Bilim Teknoloji

Ekonomi

Liste

Söyleşi

Öykü

Video

19 Kasım 2026

Öykü Yazıları

Sözcüklerin ve Renklerin Arasında Bir İlk Kitap: Saat Yönünün Tersine

Dinçer Apaydın

Paylaş

0

0


Eserin henüz girişinde bizi karşılayan ve Gabriel García Márquez’den alıntılanan epigraf, bu kitabın temel felsefesini tek bir cümlede özetler niteliktedir: “İnsanın yaşadığı değildir hayat; aslolan, hatırladığı ve anlatmak için nasıl hatırladığıdır.”

Edebiyat dünyasında Notos, Oggito, Edebiyatist ve Litera gibi nitelikli dergilerde yayımladığı öykü ve değerlendirme yazılarıyla adını duyuran İrem Üreten’in okurun ellerine ilk heyecan olarak bıraktığı Saat Yönünün Tersine adlı öykü kitabı; sanatı, heykelleri ve yüzyıllık tabloları birer nesne olmaktan çıkararak; anlatan, yaşayan, hisseden figürlere dönüştüren kurgusuyla öne çıkar. Bununla beraber, insanın varoluşsal zayıflıklarına, çürümekte olan bedenine, yaşlılığına ve giderek kalabalıklaşan modern dünyadaki derin yalnızlığına eğilen sahici karakter yaratımıyla da dikkat çeker. Üreten’in sekiz öyküsünde biçimsel bir bilinçlilik, imgelem ve betimleme açısından oldukça zengin olmasına rağmen aynı zamanda sözcük ekonomisine dayalı kullanılmış bir dil ve özellikle metinler / disiplinler arası bir geçirgenlik olgunlukla harmanlanmış görünmektedir. Kitabın bütünlüğüne bakıldığında yazarın, öykülerini adeta bir sergi salonunda yan yana dizilmiş ancak birbirinin duygusuna gizlice sızan eserler olarak kurguladığı, tüm metni yapısal bir iskelet etrafında ördüğü anlaşılır. 

Eserin henüz girişinde bizi karşılayan ve Gabriel García Márquez’den alıntılanan epigraf, bu kitabın temel felsefesini tek bir cümlede özetler niteliktedir: “İnsanın yaşadığı değildir hayat; aslolan, hatırladığı ve anlatmak için nasıl hatırladığıdır.” Öykülerin bir kısmının başına yerleştirilen başka epigrafların varlığı da düşünce düzleminde metnin yapısını destekleyecek şekilde kullanılmış görünmektedir. Márquez’in işaret ettiği hatırlamak ve anlatmak eylemlerinden hareketle anıların, tuvallere hapsolmuş renklerin, yiten belleklerin ve yeniden kurgulanan sanatsal gerçekliklerin içine aktif bir katılımcı olmaya davet edilir okur. Ben de bu daveti kabul ederek söz konusu düşünsel düzlem üzerinden ilerlemeye çalışacak ve öykülerin edebî dokusuna, yapısal unsurlarına ve iç içe geçtikleri sanatsal metinlerle kurduğu ve ıskaladığı ilişkilere bakacağım.

Kitabın açılış metni “Olay Yeri”, Şilili yazar Roberto Bolaño’dan alınan ve kurmacanın damarlarında dolaşan bir epigrafla başlıyor: “Sanatın bu kaldırımdan, hayatın, hayatımızın karşı kaldırımdan geçtiğini sanırız ve bunun bir yalan olduğunu fark etmeyiz.” Üreten, büyülü gerçekçilik ile polisiye türünün sınırlarında gezinen bu melez kurgusunda anlatıcı olarak konuşan, hisseden ve arzulayan bir heykeli seçer. Yunan mitolojisindeki Persefoni’nin yeraltı tanrısı Hades tarafından kaçırılışı efsanesinin, Ön-Raffaellocu (Pre-Raphaelite) Kardeşlik akımına mensup bir ressam tarafından resmedildiği bir tablo ve tablodaki ana figürün ortadan kaybolması üzerine kurulan bu öykü, sanat eserlerinin kendi aralarındaki sessiz iletişimiyle insanların kaba ve sınırlı gerçekliği arasındaki dramatik zıtlığı işler. Bronz bir heykelin gözünden aktarılan olay yeri incelemesinde; kayıp şahıslar şubesinden gelen bir polis amirinin pragmatik, sanattan tamamen uzak ve son derece mekanik dünyası ile bir sanat tarihi profesörünün çözümleyici, çok boyutlu ve estetik bakışı kasten çatıştırılır. Heykelin, Monet’nin ünlü Şemsiyeli Kadın’ına ya da kendi tablosundan çıkarak hayata karışan Persefon'a duyduğu ince, naif ve insansı tutku; cansız sanılan nesnelerin içindeki ruhu hissettirir okura. Hayli ilginç kurulduğundan özellikle kitabın açılış metni olarak seçildiğini görebildiğim bu öyküde -ve aslında kitabın genelinde- ıskalandığını düşündüğüm önemli bir dikkate ise yazının sonunda değineceğim. 

Sanatın hayatla ve özellikle kadınların toplum tarafından görünmez kılınan trajedileriyle kurduğu ironik ilişki, serinin sürdürücüsü sayılabilecek ikinci öykü “Müzikhol”de olağanüstü bir mekân ayrıntıcılığıyla devam eder; bu kez doğrudan resim sanatının en büyük başyapıtlarından birinin, izlenimci Édouard Manet’nin Folies-Bergère’de Bir Bar (Un Bar aux Folies Bergère) adlı tablosunun yaratılış ânına ve o tablonun içindeki barmen kadın Suzon’un acılı, melankolik ve sıkışmış dünyasına bakarız. Yazar anlatıcı koltuğuna oturup “Dokuzuncu bölgedeki meşhur müzikholü duydunuz mu?” diyerek, okuru bir flanör gibi doğrudan Paris’in on dokuzuncu yüzyıl sonlarındaki ihtişamlı eğlence dünyasına, Pan’ın modern şehre indiği o ebedi sığınağa ve dönemin tekinsiz atmosferine götürür. Üreten’in bu öyküde sergilediği betimleme yeteneği, sadece tarihi ve mekânsal bir ânı canlandırmaktan ibaret değildir; asıl mesele, asırlardır müzelerde izlenen o tablodaki donuk, bedensel yorgunluğu ele veren bakışın ardındaki ekonomik sıkışmışlığı okuyabilmektir. Yazar, annelik sorumluluğunun ağırlığı altında ezilen; eril tahakkümün her saniye bir tehdit gibi tepesinde dikilmesiyle büyük ressam Édouard’ın dehası karşısında saatlerce acı içinde poz vermek zorunda kalan işçi kadın Suzon’un görünmezliğinin arka planındaki varoluş savaşına odaklanır. Sanat tarihi, kadını estetik bir figür hâlinde dondururken edebiyat ona anlatma hakkını geri verir ve anneliğinin bedensel sancısını hatırlatır.

Sanat ve hayat bağının modern bir evlilik krizine evrildiği aşama ise “Sıkışma” adlı öyküde biçimlenir. Evlilik ve çocuk bakımının ocağın üzerinde fokurdayan yemek tenceresinin içine hapsedildiği bu öykü, kadın ve erkeğin arasına çekilen iletişim duvarını merkeze alır. Bebek bakımının sorumluluğundan ötürü dışarıya ve sosyalleşmeye dair tüm bağları kopmuş bir kadının tahammülsüzlüğü karşısında; evdeki kargaşadan sıyrılmak üzere duvardaki Renoir tablosuna bakan bir eş vardır. Renoir’ın kalabalık, kaygısız, flörtöz ve “çocuksuz” izlenimci partilerine kaçmak isteyen kocanın sessiz hezeyanları, tablonun adeta dördüncü boyuta geçmesine izin verir. Burada tablo, birinci ve ikinci öyküdeki gibi doğrudan bir gerçeklik, bir zaman/mekân makinesi olmaktan çıkarak, giderek yabancılaştığımız modern zamanlarda erkeğin kaçış ve kurtuluş metaforuna evrilir. Karı-koca arasındaki tehlikeli sükûnet, doğranan domatesler kadar sıradan görünse de kadının yaşanmamışlık hissi kadar boğucudur da. Üreten, Pre-Raphaelite estetizm ile tutkuyu, Manet ile sınıf çatışmasını ve Renoir’ın izlenimciliği ile kaçışı ilişkilendirerek insanın farklı psikolojik evrelerini ustaca işler bu üç öyküde.

Dördüncü öykü “Filmin Sonu”, nihilist düşüncenin zirvesindeki E.M. Cioran’ın Çürümenin Kitabı’ndan alınmış sarsıcı bir pasajla açılır: “Kendimizi yok etme fikri, buna ulaşma yollarının çokluğu, kolaylığı ve yakınlığı sevindirir ve ürkütür bizi... Tek bir anda bütün anları ortadan kaldırırız; bunu Tanrı bile yapamazdı.” İntiharı ve kendi sonunu yazmayı bir oyun üzerinden betimleyen bu klostrofobik öyküde yaşamın absürtlüğü, unutmak ve yavaş yavaş kendi varlık alanından silinme korkusu -Alzheimer/demans- felsefi bir derinlikte işlenir. Öykü, insanın kendisi olarak kalabilmesini sağlayan yegâne zeminin “hatırlama yetisi” olduğunu haykırır. Fonda çalan Albinoni’nin Adagio'su ile birlikte ölüm, sanki mutlu sonla bitmesi beklenen bir filmin kapanış sahnesine dönüştürülür. Tüm hayatı bir film rulosu gibi kurgulayan zihin, makine durduğunda artık izlenecek hiçbir şeyin kalmayacağı o muazzam hiçliğe cesurca adım atar.

Benzer ama daha lirik tonlarda yazılmış olan diğer “bellek yitimi” teması ise kitabın belki de en dokunaklı anlatısı olan “Bir Çift Kumruydu Ellerin” öyküsünde yankısını bulur ve yine bir epigrafla karşılaşırız: Fernando Pessoa’nın Huzursuzluğun Kitabı’ndan çekip çıkarılan “Dışarıda bir hiçlik, hafif bir ölüm soluk alıyor... ve ruhun kumaşı hiçliğin içinde unutuşun ellerine bırakıyor kendini” alıntısı, demans hastalarının konakladığı bir huzurevinin yavaş yavaş sönen ışıklarını ve Leyla Hanım’ın trajik hiçleşme sürecini metnin başında hazırlar.

İnsanın bitmek bilmeyen hırslarının doğayla, zamanla ve kaderle giriştiği ve yenilgiye mahkûm olduğu savaş, kitabın ilerleyen öykülerinde de karşımıza çıkar. “Sagittarius”ta Ada isimli hamile bir kadının bir kriz anında bavulunu toplayarak köklerine, bir Ege adasına doğru çıktığı ruhsal bir yolculuk anlatılır. Adalar arasındaki feribot yolculuğunda denizin birleştirici gücü, mübadele hatıraları, büyükannesinin o topraklara sürgünü ve aidiyet duygusunun nerede filizleneceği gibi düşünceler denizin sularında erir gider. Kadının sabah yüzüşleri sırasında denizde rastladığı devasa bir Caretta Caretta deniz kaplumbağası ile kurduğu sessiz bağ, aslında doğanın milyonlarca yıllık varoluşuna gösterilen naif bir saygı duruşudur. Kaplumbağanın nefes alışı ile kadının karnındaki bebeğin kalp atışları senkronize olur ve Üreten, modern insanın telaşlı ve kaygılı zaman algısını doğanın muazzam sabrıyla yavaşlatır. Suyun bedeni saran serinliği ve kaplumbağanın kumun içine bıraktığı yuvayı koruma içgüdüsü ile annelik bilinci örtüştürülür. Doğanın bilgeliği, insanın telaşını –her zamanki gibi– alt eder.

“Oyun” ise rekabetin, kıskançlığın, maskülen gücün, zamanın yıkıcılığının ve bedensel yaşlanmanın anlatıldığı gergin bir spor ve psikoloji anlatısıdır. Tenisin prestijli arenası Roland Garros’un geniş kortlarında, hayatının son finaline çıkan otuz dokuz yaşındaki tecrübeli Alex ile dünyanın yeni yıldızı hırslı genç Michel karşı karşıyadır. Bu öykü, yalnızca iki profesyonelin şampiyonluk maçı olmanın ötesine geçerek psikanalitik bir iç döküme dönüşür. Michel’in ustası bildiği, yıllarca idol olarak modellediği Alex’e duyduğu hem hayranlık hem de onu tamamen silip yok etme isteği, arka planda göl kenarında yaşanan ihtiraslı, erotik ve gizemli bir anıya bağlanır. Yazar kurgusal zamanlamayı büyük bir hünerle bükerek, topun gidiş gelişleri esnasında anılarda canlanan sahneleri maçın tansiyonuna yerleştirir; entelektüel dinamiklere sahip bir oyun olan tenis, hayatın en vahşi kuralını sınayan bir arenaya dönüştürülür. 

Kitabın epilogu işlevini gören sekizinci ve son öykü “Sessizce”, modern Türk edebiyatının yetkin kalemlerinden Faruk Duman’ın Nar Kitabı’ndan alınan felsefi ve vurucu bir epigrafla açılır: “Aşk nasıl kalıcı bir şeydi, insanı ele veren aşk. İnsan oysa... hakkını veremiyordu onun. Ne tuhaf. Yaratılan, yaratanı geçmişti işte.” Üreten’in kitabının belki de yapısal bakımdan en alegorik ve şiirsel kısımları bu öyküdedir: Yazar, insanların ağzından savrulan kelimeleri somutlaştırarak gökyüzünde çarpışan kara bulutlara dönüştürür. Kafedeki insanların dudaklarından kopan o değersiz, tüketici laf kalabalığı göğe yükselip birleşir; sonrasında ise anlamını yitirmiş sağanak bir “kelime yağmuru”, “harf fırtınası” olarak sokağın ortasına, tanımadıkları insanların avuçlarına düşer. Günlük yaşamdaki iletişimsizliğimize, sözün giderek nasıl anlamını ve haysiyetini yitirdiğine; aynı zamanda edebiyatın tam da bu kaos içindeki kelimeleri toplayıp nasıl yeni baştan düzenlediğine dair yaratıcı bir metafordur bu. Edebiyat, bir bakıma, hayatın eksik bıraktığını tamamlamanın yolu olarak gösterilir.

Saat Yönünün Tersine adlı eserinin tümüne yayılan felsefi atmosfere bakıldığında; yazarın sadece öykülerin anlattığı konuları değil, bu öyküleri taşıyan kurgusal yapı ve mimariyi de tesadüfe bırakmadığı, çok bilinçli bir tasarımla gözettiği anlaşılır. Birbirinden tamamen habersiz, hatta bazen kopuklukları varmış gibi duran sekiz öykü metni; aslında zaman kavramının göreceliği, insan ruhunun hafızayla savaşı, sanatın hayatla çatışması ve yaşlanma/ölüm motifleriyle dokunmuş görünmez ve sağlam bir ağa sahiptir. Öykülerde ilişki kurulan diğer sanat eserleri ve kültür ortamları, yazarın entelektüel birikimini de sergiler ve bu açıdan takdire değerdir. 

Ne var ki Saat Yönünün Tersine Türkçe yazılmış olmasına rağmen bu dilin taşıdığı yerel ve tarihsel tortuyu, sokak sesini ve gelenek bilincini metne dâhil etmekten özenle kaçınan bir kitap gibi görünüyor bana. Bu kaçınma, belli bir edebî tercih olarak savunulabilir olsa da kitaba önemli bir zaaf olarak geri dönüyor. Yazarın kendisinin de eklemleneceği Türk edebiyatının sesi, kitaba yalnızca Faruk Duman’dan seçilen tek bir alıntıyla ve “Bir Çift Kumruydu Ellerin” başlığındaki örtük Dıranas veya Melih Cevdet yankısıyla girebilmiştir. Mekânlar Türkiye coğrafyasının dışında kurulur. Karakter dünyasındaysa Leyla Hanım dışında neredeyse hiçbir isim Türkçenin sesini taşımaz. Oysa dil yalnızca bir ifade aracı değil, tam da yazarın kullandığı epigraflarla işaret etmek istediği gibi bir hafıza taşıyıcısıdır; Türkçe yazan bir öykücünün cümlelerinin altında bu dilin konuşulduğu sokakların sesi de dolaylı biçimde de olsa kendini belli eder. Üreten’in metinlerinde bu ses incelikle fırçalanıp kazınmış gibidir; geriye, tamamen tercümeye hazır, uluslararası, edebî-melankolik bir ses kalır. Dolayısıyla Saat Yönünün Tersine, yüksek estetik duyarlığa sahip bir kitap olmakla birlikte, yerelin hayatımıza sızan dokusunu –bir kokuyu, bir ağzı, tarihsel bir referansı, gündelik bir rutini– kendi anlatısının içinde dönüştürmek yerine baştan dışarıda bırakmayı tercih eder ve bu yüzden okuruna, Türkçe yazılmış ama Türkçenin evreninde değil; bir başka kozmopolit vitrinde geçen bir anlatının tuhaf yabancılığını yaşatır.

“Olay Yeri”nden bahsederken temas ettiğim dikkate geri döneyim: Nâzım Hikmet’in 1929’da yayımladığı ikinci şiir -daha yerinde bir ifadeyle manzum hikâye- kitabı Jokond ile Siyau’dan, bunca sistematik kullanılmış epigraf arasında bir yerlerde mutlaka yararlanılmasını beklerdim. Jokond ile Siyau da Saat Yönünün Tersine’deki açılış öyküsü “Olay Yeri” de prosopopoeia retoriğiyle bir sanat nesnesine ses veriyor sonuçta. İkisinde de müze / salon neredeyse sanatın ortadan kalktığı bir yer gibi işlev görüyor, ikisinde de bir tablo veya ona ait unsur yerinden ediliyor, ikisinde de hayat ve sanat arasındaki sınır belli ölçüde siliniyor. Mesela Jokond’un -yani nam-ı diğer Mona Lisa’nın- müzedeki yalnızlığına isyan ettiği bir anda dile getirdiği: 

“Dilerim ki

Kübist bir ressama fırça olsun kemikleri

Leonar da Vinçinin,

Boyalı elleriyle sarılıp boğazıma

Altın kaplama bir diş gibi ağzıma

Bu mel’un tebessümü taktığı için…”

dizeleri “Olay Yeri” veya “Müzikol” öykülerine ne kadar da yakışırdı!

Yabancılık hissini bir tarafa bırakacak olursak, İrem Üreten’in Saat Yönünün Tersine adlı eseri, ilk kitabın getireceği sınırları aşan, olgun ve çok katmanlı bir edebî zihnin ürünü olarak öne çıkıyor. Yazar; biçimsel bilinçliliği, imgelem zenginliği ve disiplinler arası geçirgenliği olgunlukla harmanlayarak dikkat çekici bir yapı inşa etmeyi başarıyor. Öykülerin arka planına yerleştirilen sağlam iskelet ve bilinçli tasarım, birbirinden bağımsız görünen metinleri bağlıyor. Üreten’in sanat tarihi ve felsefeyle beslediği entelektüel birikimini cömertçe sergilediği bu metinler, dilin ustalıklı kullanımıyla birleşince övgüyü hak ediyor ve son derece vaatkâr bir başlangıç olarak konumlanıyor.

1 Üreten, İrem (2025). Saat Yönünün Tersine. Ankara: Bilgi Yayınevi.

2 Nâzım Hikmet [Ran] (1929). Jokond ile Si-Ya-U. İstanbul: Akşam Matbaası, s.18.

YORUMLAR

Henüz hiç yorum yapılmamış. İlk yorum yapan sen ol!

Öne Çıkanlar

10 Soruda BrechtOggito
İLGİNİZİ ÇEKEBİLİR

Simone Stolzoff

26 Mayıs 2026

Bildiğimiz Kariyer Basamakları Yok Olm..

Alışık olduğumuz kariyer anlayışı baştan sona değişiyor ve şu an şekillenmekte olan model hem daha belirsiz hem de daha tatmin edici.  Başarılı bir kariyer için çizilen yol yıllardır aynıydı: eğitimini tamamla, bir iş bul ve kariyer basamaklarını hızla t..

Devamı..

Zaman Kimin İçin Akar?

Adalet Çavdar

"İnsanları yalnızca bilinmeyen korkutur.
Ama insan bilinmeyenle yüz yüze geldi mi, o korku bilinene dönüşür."

Antoine de Saint-Exupéry

BİZİ SOSYAL MEDYADA TAKİP EDİN

Oggito © 2024