Kingsborough Vikontu Edward King, Dublin’deki cezaevlerinden birinde son nefesini verdiğinde takvimler 1837 yılını, Şubat ayını gösteriyordu. Vikont tifodan mustaripti ve ölümüne sebep olan bu enfeksiyonu cezaevine girdikten yalnızca birkaç gün sonra kapmıştı. Eldeki anlatılara bakılırsa Lord Kingsborough, can sıkıcı bir kâğıt tacirine olan borçlarını ödemediği için cezaevindeydi. Sylvia D. Whitmore’un yazmış olduğu Kingsborough biyografisine göre de söz konusu borç 40.000 £ civarındaydı ve o sıralar 500 £ bütün bir ailenin bir yıllık geçimini rahatlıkla sağlıyordu. Bunca borcun sebebiyse Lord Kingsborough’nun hayatının neredeyse yirmi yılını adadığı geniş kapsamlı kitabı Antiquities of Mexico’nun basım masraflarıydı. Borcun miktarı kadar Kingsborough’nun aklındaki projenin ölçeği de muazzamdı – Meksika el yazmalarının renkli tıpkıbasımlarını içeren yaklaşık otuz kilo ağırlığında, onuncu cildi planlanan ancak tamamlanamayan dokuz ciltlik dev bir eser. İçeriğinde Maya astroloji tablolardan Mixtec soyağaçlarına, tarım kayıtlarından dini törenlerin işleyişine kadar çok sayıda farklı el yazmasının tıpkısı mevcuttu ve bunların hepsi tek tek o dönem Avrupa’da bulunan koleksiyonlardan, eski-İspanyol dönemine ait Mezoamerikan kitaplardan derlenmiş, aslına sadık kalınarak yeniden üretilmişti.
Kingsborough, bu abidevi eseri hazırlarken İtalyan sanatçı Agostino Aglio’nun yardımına başvurdu. Aglio her bir parçayı titizlikle inceledi ve akabinde tamamını elle boyadı. Dolayısıyla şu an Kingsborough’nun kitabında yer alan illüstrasyonlar, söz konusu döneme ait en net tasvirler. Mesela Antiquities of Mexico, Dresden’in bombalanması esnasında ciddi anlamda zarar gören ve mucizevi bir biçimde yangından kurtulsa da su hasarı sebebiyle çürüyen antik Chichen Itza el yazmalarının, yani Maya Dresden Kodeksi’nin tıpkıbasımını içeriyor.
Aradan neredeyse iki asır geçti ancak Aglio’nun litografileri referans alınmaya ve dolayısıyla da takdir görmeye devam ediyor. Zira Meksika’nın İspanyollar tarafından fethi, yerel dinlerin ve kültürel tezahürlerin bilinçli bir biçimde ortadan kaldırılmasına yol açtı. Diego Muñoz Camargo’nun 16. yüzyıldan kalma Historia de Tlaxcala adlı eserinde yer alan bir illüstrasyonda İspanyol rahiplerce yakılan bir ateş, ateşe atılan rahip cüppeleri ve kitap istifleriyle onlardan yayılan alevlerle tüketilen Nahua Tanrıları tasvir ediliyor. İspanyol fethi esnasında gerçekleştirilen bu geniş çaplı kitap yakma ritüelleri sebebiyle geniş Meksika topraklarından günümüze kadar gelebilen el yazması sayısı yirmiyle sınırlı. Tenochtitlan’ın düşüşünden sonra, işgal öncesi toplumu hâlâ hafızalardayken kayıt altına alma girişiminin bir ürünü olan bu el yazmaları, ortadan kaldırılmaya çalışan tasavvur edilemez kaybı birebir yansıtıyor. Örneğin Antiquities of Mexico’da yer alan 16. yüzyıldan kalma bir diğer tıpkıbasım Aztek Codex Telleriano-Remensis son sayfalara doğru bir dizi tamamlanamamış eskize ve çalakalem alınmış notlara dönüşerek sonlanıyor. Felipe Ledesma-Núñez ve May Wang, böylesine büyük bir kargaşa ve kitlesel ölümlerin yaşandığı bir dönemde edebi üretimin aksamasının normal olduğunu çünkü “pek çok sanatçı ve yazarın öldüğünü, kaynak tedarikinin imkânsız hale geldiğini, hayatta kalanlarınsa çalışmaya devam edemeyecek kadar hasta ya da aç olduklarını” belirtiyor.
Fransisken rahiplerin kitap yakma ritüellerinden kurtarılabilen kitaplarsa genellikle savaş ganimeti olarak Avrupa’ya gönderildi ve kıtanın dört bir yanındaki özel koleksiyonlara girdi. 16. yüzyıl Aztek yaşamını ve tarihini anlatan Codex Mendoza’nın izlediği yılankavi rotayı bir düşünün: zengin illüstrasyonlarıyla bilinen el yazması önce İspanyol fatihlerce İspanya’ya gönderildi ancak oraya ulaşamadan Fransız korsanlar vasıtasıyla Valois Sarayı’na, kozmograf André Thevet’nin eline geçti ve oradan da Oxford’un Bodleian Kütüphanesi’ne ulaştı. Fakat Kingsborough, Antiquities of Mexico’nun girişinde Codex Mendoza’nın renkli tıpkıbasımına yer verdiğinde eser çoktan hak etmediği bir karanlığa gömülmüştü bile.
O halde Kingsborough’nun misyonu yalnızca bu metinlere ilişkin bir farkındalık yaratmak değil, aynı zamanda bu alanda çalışan ve Codex Añute’yi (1556) ya da Codex Borgia’yı (15. yüzyıl sonu, 16. yüzyıl başı) görmek isteyen öğrencilerin İngiltere’den Vatikan’a kadar uzun bir seyahate göğüs germeksizin oturdukları yerden bunlara erişmelerini sağlamaktı. Fakat Kingsborough’nun kendine göre çok daha tuhaf bir gerekçesi daha vardı: Meksika halklarıyla İsrail’in On Kayıp Kabilesi’nin aynı soydan geldiğini kanıtlamak. Kingsborough, VI. ciltte yer alan ve “Yahudilerin İlk Çağ’da Amerika’yı Kolonileştirdiğini Gösteren Argümanlar” başlığını taşıyan makalesinde bir dizi varsayımsal kültürel benzerliği kendi fikrine kanıt olarak sunuyor – insan kurban etme, kan tüketimiyle ilgili tabular, cüzzama karşı duyulan korku, Palenque’de bulunan bir dizi glifle İbranice harfler arasındaki benzerlik. Whitmore’un oldukça sert bir biçimde ifade ettiği üzere Antiquities of Mexico’nun yazarı bütün hayatını Meksika sanatının kapsamlı bir araştırmasına adamış ancak ne yazık ki, “eski Meksika halklarının kendi bilgi becerilerini geliştirme konusunda doğal bir kabiliyete sahip olabileceklerini hiçbir biçimde dikkate almamıştı.”
Çeviren: Fulya Kılınçarslan
