Yapılan yeni bir araştırmaya göre party-drug olarak bilinen uyarıcı türevlerini kullananların yarıdan fazlası, reçetesiz DEHB (Dikkat Eksiliği ve Hiperaktivite Bozukluğu) ilacı kullanımına yöneliyor.

Sydney’deki Ulusal Uyuşturucu ve Alkol Araştırma Merkezi (UNSW) her yıl uyuşturucu kullanımına yönelik bir dizi araştırma yapıyor ve bu araştırmalardan elde edilen verileri yıllık raporlar halinde yayımlıyor. Bu araştırmaların temel amacı, yasa dışı uyuşturucu ve uyarıcı kullanımıyla ilgili verileri ortaya çıkarmak.  Ama son yıllarda özellikle dikkat çekmeye başlayan bir veri daha var: Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB) için formüle edilen farmasötik uyarıcıların reçetesiz kullanımındaki artış.

2024 yılı verilerine bakıldığında, kendilerine reçete edilmediği halde farmasötik uyarıcı kullananların oranı, bütün katılımcıların %54’ü. Ve bu, DEHB ilaçlarının araştırmaya dahil edildiği 2007 yılından beri görülen en yüksek oran.

Farmasötik uyarıcılar nelerdir?

Farmasötik uyarıcılar arasında metilfenidatın (Concerta ve Ritalin markasıyla) yanı sıra, deksamfetamin ve lisdeksamfetamin (Vyvanse) bulunur.  Bu ilaçlar hem dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu (DEHB)  tedavisinde hem de gün içinde aşırı bir uyku haline yol açan ya da ani uyku nöbetlerine neden olan narkolepsi tedavisinde kullanılır. Türlerine bağlı olarak farklı şekillerde çalışsalar da genel itibariyle beyindeki dopamin ya da noradrenalin gibi kimyasalların (nörotransmiterler) seviyesini artırarak dikkat eksiliğinden ya da hiperaktivite bozukluğundan kaynaklanan bir dizi olumsuzluğu giderirler.

Ancak ne yazık ki, reçete edilmeden bu farmasötik uyarıcıları kullananların sayısı giderek artıyor. Üniversite öğrencileriyle yapılan çalışmalar gösteriyor ki, öğrencilerin bu maddelere olan eğiliminin asıl sebebi konsantrasyon süresini uzatmak, hafızayı güçlendirmek ve kısa sürede uzun vadeli verimlilik sağlamak. Daha geniş kitleler üzerinde yapılan araştırmalarsa insanların bu ilaçları “kafayı bulmak” için kullandığını gösteriyor.

DEHB teşhis ve tanısının yalnızca Avustralya’da değil, bütün dünya genelinde hızla arttığı bir gerçek. Teşhis ve tanıdaki doğruluk payı bir yana, reçetelenen ilaç sayısı arttıkça bu maddelerin yasadışı uyuşturucu pazarına yönlendirilme olasılığı da artıyor.

Söz konusu uyarıcıların Avustralya’daki reçetesiz kullanımı (izlenmeye başladığı 2007 yılından bu yana) üç kat arttı ve 2024 yılında %54 gibi çok yüksek bir orana ulaştı. (Bu oran 2022 yılında %52, 2023 yılındaysa %47’ydi.) Anket sonuçlarına bakılırsa en sık kullanılan türevi deksamfetamin. Onu metilfenidat ve lisdeksamfetamin izliyor. Fakat asıl endişe verici olan, katılımcıların bu maddeleri elde etmenin “kolay” ya da “çok kolay” olduğunu belirtmesi. Elbette bu araştırma bütün nüfusu değil, yalnızca kendisini (düzenli ya da dönemsel) uyuşturucu-uyarıcı kullanıcısı olarak niteleyenleri kapsıyor ama bütün nüfusa yönelik olarak gerçekleştirilen Ulusal Uyuşturucu Stratejisi Hane Halkı Araştırması’nın 2022-2023 verileri, toplam nüfusun %2,1’inin bir önceki yıl tıbbi olmayan amaçlarla farmasötik uyarıcılar aldığını ortaya koyuyor. Ve bu oran, ecstasy kullandığın bildirenlerin oranıyla hemen hemen aynı.

Nasıl bir tehlike söz konusu?

Farmasötik uyarıcılar – tıpkı öteki uyarıcılar gibi – stres zamanlarında vücuttaki farklı işlevleri kontrol eden sempatik sinir sisteminin aktivitesini artırır ve bu da kalp ritminin hızlanmasına, kan basıncının yükselmesine, nefes alıp verme sıklığının artmasına sebep olur. Bu değişiklikler aritmi ya da düzensiz kalp atışı gibi akut kardiyak durumlara yol açabileceği gibi yüksek dozların sürekli tekrarlanması halinde kalp fonksiyonlarında kronik değişimler görülebilir.

Üstelik Avustralya’da gerçekleştirilen son çalışmalar, bu maddeleri içeren zehirlenmelerde artış olduğunu ve büyük bir kısmının da kasıtlı kullanımdan kaynaklandığını gösteriyor. Bu tip vakalarda ağızdan alınan ortalama dozsa reçete edilenin yaklaşık on katı. Hipertansiyon, taşikardi ve ajitasyon en sık rastlanan belirtiler.

Peki ne yapmamız gerek ?

Farmasötik uyarıcılar,  DEHB ve narkolepsi gibi rahatsızlıkların tedavisinde önem arz eder ve uzman bir doktor tarafından reçete edildikleri takdirde nispeten güvenlidirler. Fakat bu tip maddelerin herhangi bir teşhis, tanı ve gözetim olmaksızın reçetesiz kullanımı, pek çok riski beraberinde getirir.

Dolayısıyla formülasyonlar arasındaki farklılıklar da dahil olmak üzere toplumun bu riskler hakkında bilgilendirilmesiyle bu ilaçların reçetesiz kullanımına yönelik zararları gidermeyi hedef alan kampanyaların düzenlenmesine ek olarak reçetelendirme süreçlerinin ve bu ilaçlardan kaynaklı yan etkilerle olası zararların yakından takibi oldukça yüksek önem taşımaktadır.

Yazarlar

Rachel Sutherland, Araştırmacı, Avustralya Ulusal Uyuşturucu ve Alkol Araştırma Merkezi

Amy Peacock, Kıdemli Araştırmacı, Avustralya Ulusal Uyuşturucu ve Alkol Araştırma Merkezi

Caroline Salom, Öğretim Görevlisi, The University of Queensland

Jodie Grigg, Araştırmacı, Avustralya Ulusal İlaç Araştırma Enstitüsü

Raimondo Bruno, Profesör, University of Tasmania

Çeviren: Fulya Kılınçarslan