Eksikliklere rağmen, Goodreads'in Türkiye'de okuma eğilimleri ve beğenilerinin nesnele yakın göstergelerinden biri (en ulaşılabiliri) olduğunu düşünüyorum. Online kitap satışı yapan web sitelerinin açıkladığı listelerden daha sağlıklı olduğunu düşünüyorum.

Hasan Keser

Bu yazıda, Türk dili ve edebiyatının (edebiyat dışı eserler de dahil) yerli yazarlarının popülerliğini Goodreads web sitesi verilerinden hareketle değerlendirmeye çalışıyorum. Edebiyat sosyolojisinin, yayıncılık sektörünün ya da genel olarak eleştirinin ele alabileceği bir konu bu. Amacım, sektörün içinden birisinin neden-sonuç ilişkisi amacıyla yaptığı ayrıntılı bir inceleme ve çıkarım yapmak değil, kısa bir sergileme sunmak, topladığım ve anlamlı bulduğum genel veriyi okuyucunun değerlendirmesine bırakmak. Kullanılan veri görselleştirme aracının (Tableau Public) filtreleme özellikleri sunması bunu okurların yapmasını da kolaylaşıyor. Verileri Tableau Public üzerinden inceleyebilirsiniz.

Goodreads

Goodreads 2007 yılında kurulan popüler bir web sitesi. Okuduğunuz kitapları ekleyip kataloglayabildiğiniz, puan verip eleştirebildiğiniz, diğer kitap okuyucuları ve yazarlarla etkileşim haline girebileceğiniz bir site. Kişisel olarak neredeyse başından beri kullanıcısı olduğum, Türkçe kitap veritabanını genişletmeye çalıştığım, uzun vakitlerimi geçirdiğim bir mecra. Goodreads, kullanıcı sayısı arttığı ölçüde önem kazandığı için, 2013'te Amazon tarafından satın alındı. Yerel ve uluslararası ölçekte birçok muadili olmasına rağmen, artık bu alanda en önde tutulan bir referans noktası haline geldi. Öyle ki kimi yayınevleri kendi yayınlarını pazarlamada bu websitesindeki puanlamaları gösterme gayretine dahi girebiliyor. Okurların oylarıyla belirlenen yıllık ödülleri ciddi anlamda yönlendirici olabiliyor. Bunlar, elbette sitenin sorunsuz olduğu anlamına gelmiyor. Eleştiri ve puanlamaların niteliğinden genel okuyucu profiline kadar birçok noktada ciddi eleştiriler bulunuyor. Bazı haklı eleştirileri bir yana bırakırsak, Goodreads'in kullanıcı sayısı arttıkça genel okuma eğilimlerini yansıttığını söylememiz mümkün. Bu, Türkiyeli okur profili için de geçerli. Yıldan yıla artan, sayıları binlerle ifade edilebilen düzenli Türkiye kökenli kullanıcıların bizdeki okuma eğilimlerini artık rahatlıkla yansıttığı söylenebilir. Buna getirilebilecek kısıtlamalar şunlar olabilir: Genel profil, daha ziyade gençlerden oluşmakta. Bu gençler, her ne kadar çok yaygınlaşsa da, internete erişimine daha olanaklı ve hevesli olan kesimlerden geliyor. Arayüz dil sorunu mutlak bir caydırıcı olmasa da, kullanıcıların asgari bir yabancı dil bilgisine sahip olma olasılığı da fazla. Edebiyat dışı kitap okurları (akademi çevrelerini ve bunlarla ilgilenen okur kitlesini düşünüyorum), daha yaşlı kuşaktan insanlar daha az temsil ediliyor. Goodreads'te, ülkemizde tanınmış kimi kişiler kendi yazar veya kullanıcı profilleriyle bulunsa da, gördüğüm kadarıyla bunların sayısı hâlâ çok az. Bunu, entelektüel camiadan katılımın sınırlı olduğu şeklinde not edebiliriz. Ayrıca, okunan kitapların haliyle zamansal bir yönü olduğunu da unutmamalı (2000, 2010'lu yılların eğilimleri). Bu eksikliklere rağmen, Goodreads'in Türkiye'de okuma eğilimleri ve beğenilerinin nesnele yakın göstergelerinden biri (en ulaşılabiliri) olduğunu düşünüyorum. Online kitap satışı yapan web sitelerinin açıkladığı listelerden daha sağlıklı olduğunu düşünüyorum.

Popülerlik

Öncelikle, liste bir popülerlik-çok okunurluk listesi (satma-okunma-beğenme kelimelerini, elde bir ayracımız olmadığından aynı anlamda kullanıyorum). Sadece yerli yazarlarımızı kapsıyor. Türk dili ve edebiyatının nice usta, olmazsa olmaz kalemi, edebiyatımızın birçok yapıtaşı, kanonik eseri listede bulunmuyor. Seçimi, yazarlar açısından tüm rating sayısı asgari 1000, tekil kitaplar için de tüm rating sayısı asgari 500 olarak keyfi bir sınırlandırmaya dayanarak yaptım. Bu miktarı, seçilecek öğeleri ne aşırı fazlalaştırarak ne de azaltarak anlamsızlaştıracak bir sayı olmamasına dikkat ederek belirledim. Bu sayılar, artık hiç kimse veya olası grubun keyfince önemli ölçüde etki edemeyeceği, websitesine göre anlamlı istatistiki bir ağırlığı olan sayılar (Goodreads'te, özellikle çeviri veya editörlük de yapan yazarların toplam rating sayısı verilirken yanlış sayı verilebiliyor. Bunları kontrol ederek, dikkate aldım). Bu sayıların, yazar ve kitapların günümüzde ne kadar okunduğu hakkında yaklaşık bilgi verdiğini söyleyebiliriz. İkinci veri, kullanıcıların kitapları 5 üzerinden oyladığı puanlamaların ortalaması. Şu noktaya dikkat edilmeli: Goodreads'te hemen hemen her kitap (bariz bir biçimde kötü olanlar ya da bazı ideolojik metinler hariç) yüksek puanlar almakta. Her kullanıcı grubu, doğal olarak kendi ideolojik, estetik vb. kriterlerine göre kitap seçmekte; geçmişteki okumaları ve takip ettiği öneri kanallarına göre beğenmeyeceği tür ve görüşlerdeki kitaplardan zaten çoğunlukla uzak duruyor. Bir kitabın okur tabanı ne kadar farklılaşırsa (çok satanlar, eğitim kurumlarında okutulanlar...) beğenmeyenlerin sayısı da artıyor. Yalnız bunun istisnaları da çok: Çok sattığı halde oldukça beğenilen kitaplar gibi – dünyada Harry Potter serisi, ülkemizde Tutunamayanlar ve Kürk Mantolu Madonna örnek gösterilebilir. İki tür verinin değerlendirmesinde ihtiyatlı davranmak gerektiği aşikâr. Fakat, çıkan tablonun da anlamsız olmadığını iddia ediyorum. Bu genel tablodan herkes kendince değerlendirmelerde, çıkarımlarda bulunabilir. Bu yönde fazla anlamlı bulunmayacak olsa bile, en azından şu anda ne okumak gerektiğini düşünen, eksiklerinin ne olduğunu görmek isteyen insanlara bir faydası olabilir. Anonim veya kolektif eserler haricinde hiçbir ismi dışarıda bırakmamaya çalıştım. Tüm gayretime rağmen derlemede eksik bir öğe bırakmış isem bu dikkatsizliğimden dolayıdır. Fazla öznel yargılardan kaçınarak, kimi genel hatları ortaya koymaya çalışacağım:

En Çok Okunan Yazarlar

En çok okunan Türk yazarı, bekleneceği gibi, Nobel Edebiyat ödüllü tek yazarımız Orhan Pamuk. Yalnızca yerel bir okuyucu kitlesine değil, dünyanın birçok diline de çevrildiği için, küresel bir okur kitlesine sahip. Aynı şeyi, dışarıda Elif Shafak ismini tercih eden Elif Şafak için de söyleyebiliriz. Bu iki yazar, yurtdışında görece ciddi anlamda okur sayısıyla, en yakın isimlerin çok ötesindeler. Onları Sabahattin Ali, Oğuz Atay, Yaşar Kemal, Yusuf Atılgan, Peyami Safa gibi klasikler; Ayşe Kulin, İhsan Oktay Anar, Zülfü Livaneli, Barış Bıçakçı gibi günümüz isimleri takip ediyor. Üst sıralarda, Reşat Nuri Güntekin kuşak olarak en gerilere giden isim. Yeni kuşağın başat temsilcileri ise Hakan Günday, Emrah Serbes ve Alper Canıgüz. [caption id="attachment_23735" align="alignleft" width="252"] ORHAN PAMUK / FOTOGRAF MUHSIN AKGUN RADIKAL[/caption] Tanzimat ile modernleşen son dönem Osmanlı edebiyatı, hem eğitim kurumlarında okutuluyor, inceleniyor; hem de ayrı olarak, çok okunan örnekleri var: Namık Kemal (İntibah), Samipaşazade Sezai (Sergüzeşt), Hüseyin Rahmi, Ömer Seyfettin, Halid Ziya (Mai ve Siyah, Aşk-ı Memnu) gibi. Milli Mücadele ve Cumhuriyet'in kuruluş döneminden ise Reşat Nuri (özellikle Çalıkuşu), Halide Edip ve Yakup Kadri belirgin olarak öne çıkıyor. Bir noktayı daha belirtmekte yarar var: Mustafa Kemal Atatürk'ün Nutuk'u 4.67 ortalama puanı ile bu ölçüde oylanan kitaplar arasında en beğenilen yerli eser. Bu noktadan sonra, muazzam ölçüde çeşitlenen eserleri, türüne göre ayırmak ve aşağı yukarı kaba bir kronolojik sırada değerlendirmek işimizi daha kolaylaştıracak. 1930'lar ve 1940'lardan, başta Sabahattin Ali'yi (Kürk Mantolu Madonna, Kuyucaklı Yusuf, İçimizdeki Şeytan vd.) görüyoruz. Aynı dönemden Peyami Safa ve Sait Faik var. Kabaca 1950'lerle beraber Ahmet Hamdi (Saatleri Ayarlama Enstitüsü, Huzur), Yaşar Kemal, Yusuf Atılgan (Aylak Adam), Kemal Tahir, Aziz Nesin ekleniyor. Daha yakın bir dönemi 1960-1980 arası olarak ele alırsak, burada öne çıkan şüphesiz Oğuz Atay (Tutunamayanlar vd.). Aynı dönemde Adalet Ağaoğlu, Sevgi Soysal, Leyla Erbil, Füruzan, Oya Baydar gibi kadın yazarlar görülmekte. Yaş itibariyle Ferit Edgü ve Bilge Karasu'yu da bu gruba dahil edebiliriz. 1980 sonrası için Tezer Özlü, Selim İleri, Erdal Öz (Gülünün Solduğu Akşam) sayılmalı. Aynı yaş kuşağından Ayşe Kulin, Ahmet Ümit, İhsan Oktay Anar (Puslu Kıtalar Atlası), Zülfü Livaneli, Barış Bıçakçı, Buket Uzuner, İskender Pala, Ahmet Altan da son dönemin çok okunan yazarlarından. Bu isimlerin yanında Gülten Dayıoğlu ve İpek Ongun gibi çocuk ve gençlik edebiyatı türünde yazan isimleri de mutlaka eklemek durumundayız. Mizah alanında, Aziz Nesin'in ardından Muzaffer İzgü'nün kitapları gelmekte.

Şairler

Gruplandırılan yazarların çoğu yalnız nazım türü eserler vermese de, asıl edebi kimlikleri şiir üzerinden belirleniyor. En çok okunma sayısı, üretken sayılabilecek Murathan Mungan'da. Onu dünyaca ünlü şairimiz Nazım Hikmet takip ediyor. Cemal Süreya, Edip Cansever, Turgut Uyar da hem çok okunan hem de çok beğenilen şairler. Orhan Veli, Necip Fazıl, Attila İlhan, Özdemir Asaf, Sunay Akın, Oruç Aruoba da bunlara eklenmeli. Tekil kitap olarak ise daha çok toplu şiirler ve seçme şiirler baskıları ön planda. Tabii, Ahmed Arif'in Hasretinden Prangalar Eskittim gibi örnekler de mevcut.

Çok Satanlar

Yıllardır çok satan kitaplar listelerinde bulunan kitaplar–tarihsel romanlar, anılar vd.– doğal olarak Goodreads'te de çok okunanlar arasında. Bunlara örnek olarak Mina Urgan (Bir Dinozorun Anıları), Turgut Özakman (Şu Çılgın Türkler), Hıfzı Topuz, Nermin Bezmen, Demet Altınyeleklioğlu'yu (Moskof Cariye Hürrem) sayabiliriz.

Edebiyat Dışı

Bu kategoriye sosyal-beşeri bilimler, tarih, felsefe kitaplarını; ünlü gazetecilerin yazdıkları kitapları; dini kitapları; kişisel gelişim kitaplarını toplayabiliriz. Öncelikle, buradaki temel gözlemimiz, bu tür kitapların Goodreads'te oldukça az okunduğu olacak. Ancak, sanırım bu yayıncılık sektörüyle zaten paralel bir durum. İlk olarak popüler gazetecileri sayalım: sırasıyla Can Dündar, Ece Temelkuran, Soner Yalçın, Yılmaz Özdil ve Uğur Mumcu. Diğer bir grupta İlber Ortaylı, Halil İnalcık, Emre Kongar, Cemil Meriç, Gündüz Vassaf ve Doğan Cüceloğlu çok okunan edebiyat dışı kategoride sayabiliriz.

Son Kuşak

Bu sınıflandırmayı ise aslen doğum tarihine göre yapıyorum. Asıl çok satan ürünlerini yakın dönemde vermiş ancak daha yaşlı kuşaktan birçok yazar var. Bu grupta ise hem genç hem de çok okunanları görüyoruz. Elif Şafak bu kuşağın en belirgin temsilcisi. Hakan Günday, Emrah Serbes, Alper Canıgüz, Murat Menteş, Yekta Kopan, Mahir Ünsal Eriş, Tuna Kiremitçi neredeyse her kitabı ilgiyle karşılanan genç isimler. Umut Sarıkaya ile Gülse Birsel ise mizahi dilin bu kuşaktaki yansımaları.

En Çok Okunan Kitaplar

Kitapları tekil ele alırsak, en çok okunanlar genelde yine Orhan Pamuk ve Elif Şafak kitapları. Bunların arasına şunlar ekleniyor (aynı kitaplar genelde Türk edebiyatının en iyi kitapları şeklinde düzenlenen listelerde ve oylamalarda da kendilerine üstlerde yer buluyor): Sabahattin Ali (Kürk Mantolu Madonna, Kuyucaklı Yusuf, İçimizdeki Şeytan), Oğuz Atay (Tutunamayanlar, Tehlikeli Oyunlar), İhsan Oktay Anar (Puslu Kıtalar Atlası), Yusuf Atılgan (Aylak Adam, Anayurt Oteli), Reşat Nuri (Çalıkuşu), Ahmet Hamdi Tanpınar (Saatleri Ayarlama Enstitüsü), Cemal Süreya (Sevda Sözleri), Peyami Safa (Dokuzuncu Hariciye Koğuşu), Ayşe Kulin, Zülfü Livaneli kitapları. Ortalaması en yüksek kitaplar arasında; Oğuz Atay ve Sabahattin Ali kitaplarının yanı sıra, İhsan Oktay Anar'ın Puslu Kıtalar Atlası, Ahmed Arif'in Hasretinden Prangalar Eskittim, Nazım Hikmet'ten Memleketimden İnsan Manzaraları, Yaşar Kemal'in İnce Memed serisi, Can Dündar'ın Abim Deniz [Nihat Behram, Darağacında Üç Fidan da çoksatanlar arasında] ve Didem Madak'ın Ah'lar Ağacı'nı görebiliyoruz. Çok okunmayı etkileyen etkenlerden biri çeviri yoluyla başka ülke okuyucularına da ulaşması sanırım. Örneğin harem romanları türünün, tıpkı televizyon dizilerinde olduğu gibi, Arap dünyasında alıcısı fazla olabiliyor. Başka bir noktada, Aziz Nesin'in de diğer Müslüman toplumlarda hayli çok okunduğunu da gözlemleyebiliyoruz. Reşat Nuri'nin, Sabahattin Ali'nin Doğu Avrupa ülkelerinde de okunması; Buket Uzuner'in Yeni Zelanda ve Avustralya'da okunması, Almanya'da nispeten okunan Türk yazarlarının bulunması gibi daha pek çok arttırılabilecek örnekler var. Diğer akla gelen etkenler, yayınevlerinin fiyatlandırma ve reklam politikaları, eğitim müfredatına dahil edilme, TV-sinema-sosyal medya gibi iletişim kanallarında popülarite kazanması, korsan yayınlar ve e-kitap şeklinde internette paylaşılıp paylaşılmaması olabilir. Değinilmesi gereken bir diğer konu, "Young Adult" ve "ChickLit" tarzı eserlerin yaygınlığı olabilir. Özellikle yurtdışı okuma eğilimlerinde bu ve benzerlerinin daha baskın olduğu görülüyor. Türkçede de bu tür çevirilerin yaygın olarak okunduğu görülebilir. Yerli eserler arasından ise yaygın satan örneklerinin az olduğu çıkarılabilir. Son olarak bu kadar çok satmasına rağmen, genel beğeni düzeyi belirgin olarak düşük kalanları sıralayalım: 1 Tuna Kiremitçi 2.82 (Git Kendini Çok Sevdirmeden 2.63) 2 Ahmet Batman 3.00 (Soğuk Kahve 2.71) 3 Metal Fırtına 2.72 (Burak Turna, Orkun Uçar) 4 Aldatmak 2.86 (Ahmet Altan) 5 Kötü Çocuk 2.94 (Büşra Küçük)