Yazarı ön plana çıkarmak için çevirmenin yayınevleri tarafından gizlenmesi sadece çevirmene zarar vermekle kalmaz, yeni yolculuğunda okurun deneyimini de zayıflatır.
“Çevirmenler ninja gibidir. Onları fark ederseniz bir işe yaramazlar.” İsrailli yazar Etgar Keret’e atfedilen bu söz internette meme’ler üzerinden oldukça paylaşıldı. Zaten kim içinde ninja olan bir özlü sözü sevmez ki? Ancak bu sözün ardındaki fikir, yani edebi metin çevirmeninin her an sürpriz saldırı gerçekleştirecekmiş ve parayı cebe indirirken okuru kandıracakmış gibi oluşu aslında dünya edebiyatındaki en toksik fikirlerden biri.
Metinlerin kaderi uluslararası sirkülasyonları esnasında uğrakları olan yeni bağlamlarda tamamen çevirmenin elindedir. Çevrilen bir kitaptaki tüm kelimeler çevirmenindir ve çevirmen bir ninja değil, tek tek her cümlenin dengesini, o cümlelerin oluşturduğu paragraflar arası bağı ve metnin tamamının bütünselliğini gözeten, kaynak dilin akışını yitirmemek için birçok seçim yapmak zorunda kalan kanlı canlı, yaratıcı bir insandır.
Çevirmenler çoğunlukla hor görülse de son zamanlarda çevirmenlere yönelik algıda bazı gelişmeler oldu. Mesela elli bin İngiliz sterlini (yaklaşık altı yüz bin Türk lirası) tutarındaki Uluslararası Booker Ödülü, 2016’dan beri yazar ve çevirmen arasındaki işbirliğinin önemini vurgulamak için eşit şekilde bölüştürülüyor. Bu ve benzeri gelişmeler her ne kadar çevirmen algısında olumlu yönde bir değişime işaret etse de hâlâ pek çok çevirmen ne bir telif ücreti alıyor ne de adları çevirdikleri kitapların kapağında yer bulabiliyor.
Son yıllarda yayınevleri tarafında tehlikeli bir yaklaşımın yükselişine tanık oluyoruz: Yayıncılar çeviri kitapların kapağında çevirmenin adına yer vermekten kaçınıyor. Pek çok örnek arasından yalnızca Uluslararası Booker Ödülü’ne değer görülmüş kitaplara baktığımızda bile kapaklarında çevirmenlerin adına yer verilmediğini görüyoruz. Granta yayınevi Deborah Smith’in, Jonathan Cape yayınevi Jessica Cohen’in, Fitzcarraldo yayınevi Jennifer Croft’un, Sandstone yayınevi Marilyn Booth’un, Faber & Faber yayınevi Michele Hutchison’ın adını çevirdikleri kitaplara eklemedi. David Diop’un Pushkin yayınevinden çıkan, 2021’de ödül alan At Night All Blood is Black (Gece Tüm Kanlar Karadır) kitabının kapağında da çevirmeni Anna Moschovakis’in adı yer almıyordu.
Dünyanın her yerinde giderek sayıları artan bu yayınevlerinin ortak varsayımı görünüşe göre şu: Okur çevirmenlere güvenmiyor ve kitabın çeviri olduğunu anlarsa kitabı almaktan vazgeçme eğilimi gösteriyor. Ancak güvensizliği besleyen aslında tam da yayınevlerinin çevirmeni perde arkasına saklayan bu tutumu değil mi? Okuru yabancı bir kitabı almaya teşvik eden şey nitelikli bir rehberle ilginç bir yolculuğa çıkmak üzere olduklarına dair heyecan verici duygudur. Çeviri kitaplar söz konusu olduğunda okur yanına bir yerine iki rehber alır. Bu durumda bir rehberin diğer rehberi ön plana çıkarmak için yayınevleri tarafından gizlenmesi sadece çevirmene zarar vermekle kalmaz, yeni yolculuğunda okurun deneyimini de zayıflatır.
Edebi üretimin her aşamasında daha fazla şeffaflığa ihtiyacımız var. Burada kısaca sıralananlar durumun ciddiyetinin ancak çok küçük bir kısmını ortaya koyuyor. Tekrarlıyorum, çevirmenler ninja değildir. Bir hikâyenin anlatılma şeklini kontrol edenler onlardır, çevrilen kitabın tarzını yaratan ve sürdüren kanlı canlı insanlardır. En güvenilir savunucuları oldukları kitaplara herkesten daha iyi bakarlar. Sorumlusu oldukları kitapların kapakları çevirmenlerinin kimliğini gizlemeye devam etmemeli. Sadece çevirmenlere değil, kasıtlı şaşırtmacayla okurlara da saygısızlık anlamına gelen bu yanlış uygulamadan derhal vazgeçilmeli.
Başlıktaki resim: Andrea Ucini
