Lipogramları icat edenler Oulipo akımının temsilcileri değildi. Bu tuhaf kuralın geçmişi Antik Yunan’a kadar uzanıyor.
İki Fransız, Raymond Queneau ve François Le Lionnais, 24 Kasım 1960 tarihinde Paris’teki bir kafede, matematiksel düşünen yazarlar ve edebiyatla ilgilenen matematikçilerden oluşmuş bir arkadaş grubuyla buluştular. “Ouvroir de littérature potentielle” ifadesinin baş harflerinden oluşan Oulipo orada kuruldu – kabaca potansiyel edebiyat çalışmaları olarak çevirebiliriz. Grubun amacı ister şiir ya da oyun olsun ister roman, edebiyatta kullanılabilecek yeni yapılar keşfetmekti.
Birlikteliklerinin temel taşı matematik olduğu için grup özellikle matematiksel fikirlerin yeni biçimler için birer başlangıç noktası olup olmayacağıyla ilgileniyordu. Her ne kadar Queneau ve Le Lionnais, çok tanınan isimler olmasa da muhtemelen çoğunuz Italo Calvino ve Marcel Duchamp isimlerini duymuşsunuzdur.
Sanata nasıl yenilik getirilebileceği meselesi ne sadece 1960’lı yılların Fransa’sına özgüydü ne de sadece edebiyata. Oulipo akımının tepkisi, yani edebiyatta matematiğe başvurmak, kısmen de olsa Sürrealistlerin otomatik yazı gibi bilinçaltından çıkan malzemeyi kâğıda yansıtmak için önerdiği diğer tekniklere verilmiş bir yanıt olarak görülebilir. Oulipo’nun temelinde yatan fikir, yeni edebiyat türlerinin ancak yeni edebi biçimler yaratmakla mümkün olabileceğidir. Edebi biçim adı verilen şey, kelimeler üzerindeki kısıtlamalardan başka nedir ki – örneğin bir sonedeki satır sayısı. Dildeki kalıpların bile genellikle kurallardan kaynaklandığı görülür – örneğin “bir cümle bir isim ve fiil” içermelidir kuralı.
O sıralar Oulipo akımını asıl etkileyen, matematikçi Nicolas Bourbaki’nin 1940’lardan itibaren düzenli olarak çıkardığı bir dizi kitaptı. Ancak Bourbaki ile ilgili ilginç bir durum var; bu isimde bir matematikçi hiçbir zaman var olmadı. Bourbaki, çoğunluğu Fransız matematikçilerden oluşan bir grubun ismiydi ve bir araya gelmelerindeki amaç, modern matematiğin ilkelerini içerecek bir dizi kitabı kolektif ve anonim olarak yazmaktı. Oldukça şaşırtıcı bir hikâye çünkü söz konusu kitaplar günümüzde hâlâ kullanılıyor.
Ele aldığınız konunun önce mutabakat kurallarını belirlemek, ardından belirlemiş olduğunuz kurallar çerçevesinde sağlam bir temel oluşturup bu temele dayanan teoremleri kanıtlamak, binlerce yıl öncesine, Öklid’e kadar uzanan bir pratik. Mutabakat kuralları öncelikle kullanacağınız kelimeleri belirlemektir. Mesela “çember” ya da “doğru” dediğimizde hepimiz aynı şeyi anlarız. Böylece başlangıç noktamız belirlenmiş olur. Attığımız ilk adımda hemfikir olduğumuza göre bunlara dayalı olarak farklı gerçeklikler üretebiliriz.
Edebi biçimlerin yazarlara çeşitli kısıtlamalar getirdiği gibi mutabakat kuralları da matematikçileri kısıtlar: size bir yapı verilir ve ardından onu keşfetmeniz beklenir. Peki bu durumda neler elde edebilirim? Örneğin Öklid geometrisinin kurallarını kullanarak Pisagor teoremini kanıtlayabilirim. Ya da sone kuralları çerçevesinde şöyle yazabilirim: “Shall I compare thee to a summer’s day? Thou art more lovely and more temperate.” (Seni bir yaz gününe benzetmek mi, ne gezer? Çok daha güzelsin sen, çok daha cana yakın.)*
Peki ne tür aksiyomlar edebiyat için bir anlam ifade eder? En basit örneklerinden biri lipogram olarak adlandırılan metinler. Lipogram, Yunancada bir harfi dışarıda bırakmak anlamına gelir ve bu metinlerde bazı harflerin kullanımı yasaklanır. Bilinen en iyi lipogram metni Georges Perec’in 1969 yılında yayımlanan La Disparition (Kayboluş) isimli romanıdır. Metin tek bir aksiyomu esas alır: e harfi yasaktır. Avrupa dillerinin tamamı değilse bile büyük bir kısmı ‘e’ harfi bakımından zengindir ve dolayısıyla atlanması en zor harflerden biridir. Örneğin Fransızcada normal bir metni oluşturan kelimelerdeki harflerin altıda birden fazlası ‘e’ harfinden ve varyasyonlarından (é - è - ê ) oluşur. ‘E’ harfinin bulunmadığı tek bir cümle yazmaya çalışın. Yapmak çok zor. (Ne yaptığımı fark ettiniz öyle değil mi? Veya daha ziyade: şu anki davranışıma bakın.)
Lipogramları icat edenler Oulipo akımının temsilcileri değildi. Bu tuhaf kuralın geçmişi Antik Yunan’a kadar uzanıyor. Mesela Hermioneli Lasus “sigma” harfinin bulunmadığı en az iki şiir yazmış ancak görünüşe bakılırsa bundan pek hoşnut olmamıştır. Souda isimli onuncu yüzyıldan kalma bir Bizans ansiklopedisi ise çok daha iddialı bir girişimden bahseder ve Tryphiodorus adlı bir şairin, Lasus’tan yaklaşık bin yıl sonra, Homeros’un Odysseia’sını lipogramatik olarak yeniden yazdığını söyler. Odysseia’nın yazıldığı dönemde Yunan alfabesinde yirmi dört harf vardır ve Odysseia da yirmi dört kitaptan oluşur. Tryphiodorus’un Odysseia’sında ise her kitapta bir harf atlanır – ilkinde α yoktur, ikincisinde β yoktur ve bu, böyle devam eder.
Kayboluş, ‘e’ harfinin kullanılmadığı ilk roman bile değildir. Bunu ilk deneyen kişi 1927 yılında yayımlanan Gadsby isimli romanıyla Ernest Vincent Wright’tır. Oulipo akımı kendi kuruluşundan evvel Oulipian bir ruhla yaratılan eserler için arsız bir terim kullanır: öngörülü intihal. (Perec Kayboluş’ta, Gadsby’nin bu öngörülü intihaline bir gönderme yapar ve karakterlerinden birinin ismini Lord Gadsby V. Wright olarak seçer.)
Wright’ın çalışması da dahil neredeyse bütün lipogramlar için aynı soru sorulur: Pekâlâ, bu yaptığınız şey zekice ama ne demeye böyle bir şey yapıyorsunuz? Bunu yapmak, ortaya nitelikli bir sanat eseri konmasına yardımcı oluyor mu? Gadsby’yi ‘e’ harfi olmadan yazmak için özel bir neden olduğunu sanmıyorum. En azından metindeki hiçbir şey böyle bir tercihi özellikli kılmaya yetmiyor. Entelektüel bir meydan okumaya elbette karşı değilim ancak edebiyatın steril bir oyun olmadığını belirtmekte fayda var. Nihayetinde bana kalırsa Kayboluş’u bütün lipogramatik metinlerden üstün kılan da tam olarak bu özelliği işte.
Çeviren: Fulya Kılınçarslan
*William Shakespeare, Soneler, Sf.77, Çev. Talât Sait Halman, Cem Yayınevi, 1993
