Yüzüklerin Efendisi’nin ilk film adaptasyonu 1978’de çekildi. Animasyon sanatçısı Ralph Bakshi'nin yazdığı Yüzüklerin Efendisi’ni izleyen Kralın Dönüşü (1980) Rankin-Bass Productions tarafından yayınlandı. Daha sonra bu yapımları Peter Jackson üçleme olarak yeniden çekti.

3 Ocak, ünlü fantastik edebiyat yazarı ve dilbilimci Tolkien’in doğum günüydü. Yüzüklerin Efendisi üçlemesi en popüler serisi olmayı sürdürüyor. Serinin en ünlü adaptasyonu ise şüphesiz Peter Jackson’ın yönetmenliğini yaptığı, sırasıyla 2001, 2002 ve 2003’te vizyona girmiş olan filmler. Peki serinin diğer adaptasyonları neleri kapsıyor?  

İlk denemeler

1970'lerin ortalarında, film yönetmeni John Boorman, mevcut film hakları sahibi ve yapımcı Saul Zaentz’le iş birliği yaptı ve Tolkien’le film hakkında yazıştı. Tolkien filmin animasyon formatında olmasından yana değildi. United Artists'in yapımcılığını üstlendiği film, ara vermeyi gerektirecek uzun bir film olacaktı. Boorman ve meslektaşı Rospo Pallenberg tarafından yazılan senaryoda, Yüzüklerin Efendisi’ne birçok yeni unsur eklendi veya değiştirildi. Filmin ilk yarısının Yüzük Kardeşliği’ni anlatması ve kitaba büyük ölçüde sadık kalması planlanıyordu. İkinci yarısında eklenen ve çıkartılan çok şey olacaktı: Galadriel’in kocası Celeborn ortalıkta yok, Frodo ve Galadriel cinsel ilişkiye giriyor, Nazgûl Lordu uçan, pterodaktil bir yaratık yerine kanayan, derisiz bir ata biniyor; Gimli, Moria’nın şifresini hatırlasın diye bir deliğe sokulup dövülüyor; Arwen, Yüzük Kardeşliği’ne rehberlik ederken Aragorn, Éowyn’le evleniyor.

Proje pahalıya patlayacağı için Boorman, Pallenberg'in de yardımıyla bunun yerine Kral Arthur destanı Excalibur'u çekmeye karar verdi. Başlangıçta Gandalf ve Saruman arasında yaşanması planlanan "kelime düellosu" bu filmde Merlin ve Morgana arasındaki düelloya dönüşecekti ama senaryoda yer alsa da filmde böyle bir sahne yok. Senaryonun bir kopyası Marquette Üniversitesi'nin Tolkien belgeleri koleksiyonunda bulunuyor.

1977’de Rankin-Bass stüdyoları, Tolkien'in eserlerinden birinin ilk gerçek film uyarlamasını, Hobbit'in animasyonunu yaptı.

Animasyonlar

1978'de, Hobbit'in Rankin-Bass animasyon televizyon filminden kısa bir süre sonra Saul Zaentz Yüzük Kardeşliği'nin ve İki Kule'nin bir bölümünün animasyon uyarlamasını yaptı. United Artists tarafından yayınlanan Yüzüklerin Efendisi Birinci Bölüm’ün (daha sonra adı J. R. R. Tolkien'in Yüzüklerin Efendisi’ne çevrildi) yönetmenliğini Ralph Bakshi yaptı ve aktörlerin çekilip görüntülerin kopyasının çıkarıldığı rotoskop adı verilen bir animasyon tekniği kullandı. Birinci kısım Borukent Savaşı’yla sona eriyordu, ikinci kısım ise Sam, Frodo ve Gollum’un Ölü Bataklıkları geçmesiyle başlıyordu. Minimum 8 milyon dolar bütçeyle çekilen film, gişede 30 milyon doların üzerinde hasılat elde etti. Bununla birlikte United Artists filmi bir fiyasko olarak gördü ve filmin ikinci bölümünü finanse etmeyi reddetti. Böylece Rankin-Bass Productions Kralın Dönüşü’nü televizyonda yayınlandı.

Tiyatro

Peter Jackson’ın yönetmenliğini yaptığı filmler üç uzun sahne uyarlaması olarak Cincinnati'de sahnelendi. Müzikal olarak üretilen ilk prodüksiyon, ne yazık ki yeterli finansmandan ve yapımcı şirketin net, sanatsal vizyonundan yoksundu. Yine de hem izleyiciler hem de eleştirmenler tarafından iyi karşılandı. Üç uyarlamanın tamamı Blake Bowden tarafından yazıldı, Grammy adayı Steve Goers orkestrayla müziklerini yaptı ve sahne Jay Nungesser tarafından tasarlandı. Aretta Baumgartner kuklalardan sorumluydu ve Gollum’u canlandırdığı için ödül aldı.

Toronto müzikali

Londra merkezli tiyatro yapımcısı Kevin Wallace ve sahne ile film hakları sahibi, 1978'in animasyon film versiyonunun yapımcısı ve Wallece’ın ortağı Saul Zaentz Toronto tiyatro sahibi David Mirvish ve konser organizatörü Michael Cohl’la birlikte çalışarak üç saatlik bir müzikal ortaya çıkardı. Müzikaller altmış beş oyuncuyu kapsıyordu ve yaklaşık 27 milyon dolara mal oldu. Senaryo Shaun McKenna ve Matthew Warchus tarafından yazıldı, müzikleri ise A. R. Rahman, Värttinä ve Christopher Nightingale besteledi. Müzikal hem iyi hem kötü yorumlarla karşılaştı. İlk kez 23 Mart 2006'da Toronto'daki Princess of Wales Tiyatrosu'nda sahnelendi.

Fellowhip!

Yüzük Kardeşliği'nin (film) müzikal bir parodisi San Diego Comic Con'da yapıldı.

Helsinki, Suomenlinna'da sahnelenen oyun

Helsinki, Suomenlinna'da tam bir üçleme uyarlaması, Ryhmäteatteri şirketi tarafından hayata geçirildi ve 1988’den 1989’a kadar sahnelendi. İlk resmî Yüzüklerin Efendisi tiyatro uyarlamasıydı. Oyun Raila Leppäkoski tarafından yönetildi, altı saat süren oyun başarılı bulundu. Toni Edelmann'ın şarkılarından oluşan, CD olarak yayınlanan ancak telif hakkı sorunlarından sonra piyasadan çekilen, özgün müzikleri vardı. Daha sonra Spotify'da yayınlandı.

Turun Kaupunginteatteri

Üçlemenin dört saatlik bir uyarlaması Turun Kaupunginteatteri, Turku, Finlandiya'da 2018 yılı boyunca aralıklarla sahnelendi. Mikko Kouki tarafından yönetildi ve Sami Keski-Vähälä tarafından yazıldı.

Televizyon

1991'de Sovyetler Birliği'nde Yüzük Kardeşliği'nin Хранители (Koruyucular) adlı bir televizyon filmi uyarlaması yapıldı. Bir kez yayınlandıktan sonra ortalıktan kaybolan film, 2021 yılında bulunup 5TV kanalı tarafından YouTube’a yüklendi. Tom Bombadil ve Barrow-wight dâhil olmak üzere kitabın tüm önemli olaylarını içeriyor.

1993'te Hobitit adında bir Fin dizisi yayınlandı. Yapımcısı Olof Qvicström olan dizi, yıllar sonra Sam tarafından genç hobbitlerden oluşan bir izleyici kitlesine anlatılan Frodo ve Sam'in hikâyesine odaklanıyor.

Radyo

1955-1956 radyo oyunu

1955 ve 1956'da BBC, hikâyenin 12 bölümlük bir radyo uyarlaması olan Yüzüklerin Efendisi'ni yayınladı. J. R. R. Tolkien'in Mektupları'nda Tolkien, Yüzüklerin Efendisi'nin radyo oyununu küçümsüyor, Tom Bombadil'in "korkunç" olarak tasvir edilmesine atıfta bulunuyor ve diğer bazı yönlerinden şikâyet ediyor. 1956 serisinin hiçbir kaydı bulunmuyor.

1979 radyo oyunu

Yüzüklerin Efendisi'nin 1979 tarihli radyo oyunu Amerika’da yayınlandı ve ardından kaset ile CD’si çıktı. Oyuncuların her birinin sesi ayrı ayrı kaydedildi. Bu nedenle, oyuncuların birlikte kaydedildiği BBC radyo oyunlarının aksine oyuncular birbirleriyle etkileşime girmiyor ve sonuç olarak performansları kötü etkileniyor.

1981 radyo oyunu

1981'de BBC, Yüzüklerin Efendisi’nin yirmi altı buçuk saatlik iddialı bir radyo oyununu yayınladı. Frodo Baggins’i, Jackson’ın filmlerinde Bilbo Baggins’i canlandıran Ian Holm oynuyordu.

1990 Yüzüklerin Efendisi okuması

1990'da İngiliz aktör Rob Inglis, Recorded Books'un yayımladığı, Yüzüklerin Efendisi’nin kısaltılmamış versiyonunu okudu ve oynadı. Tam anlamıyla bir uyarlama olmasa da Inglis tüm karakterler için sesler yarattı. Projenin kaydedilmesi altı hafta sürdü. Inglis bir yıl sonra Hobbit'in sesli versiyonunu kaydetti.

Çeviren: Aslı İdil Kaynar

(One Wiki to Rule Them All)