Her gün başka bir yazar keşfediyorum. Yeni öyküler, deneysel romanlar, şiirler ve anlatılarla edebiyata dahil olan pek çok isim var.

İrlandalı yazarların öyküleriyle tanışmam aslında yakın geçmişte gerçekleşti. Önceki yıllarda Joyce'un Dublinliler'ini okumuştum. Sözlü hikâye anlatımının kültürün ayrılmaz parçası olduğunu, İrlanda öykücülüğünün edebiyat dünyasındaki özgün durumunu ve saygınlığını biliyordum ama geleneğin güncel yazarlar tarafından da bu kadar sahiplenilmesini doğrusu etkileyici buldum. Küçük bir ada ülkesinden James Joyce, William Butler Yeats, Oscar Wilde, Samuel Beckett, Seamus Heaney gibi yazarlar yetişmiş. Ardından Elizabeth Bowen, Frank O'Connor, Sean O'Faolain, Maeve Brennan, William Trevor, Edna O’Brien, Colm Tóibín, Claire Keagan, Eugene McCabe, Mary Costello, Sally Rooney, Kevin Barry, Colin Barrett gibi isimler geleneği içselleştirmiş, modern öyküye yepyeni biçimler vermişler. John Kenny, "Inside Out: A Working Theory of the Short Story" başlıklı denemesinde öykünün "eski, genellikle sözlü biçimlerin yeni öykünün meydan okumasıyla karşı karşıya kaldığı kültürlerde geliştiğini" söyler. Ona göre öykü, gelenekle modernlik arasındaki uçurumun ürünüdür. Bu yönüyle lirik şiirin toplumsal motivasyonuyla yakından ilişkilidir. İrlanda folkloru, halk hikâyelerinin, baladların, müziğin, dansın, mitolojinin, ölüm perilerinin (Banshees of Inisherin’deki banshees kelimesi buradan geliyor), perilerin, cüce cinlerin ve ateşin etrafında toplanıp hikâyeler anlatan insan fotoğraflarının bütünü. İrlandalı yazarlar ülkenin mitolojisi kadar çalkantılı geçmişini, bir dönem sömürgeciliğe maruz kalışını, tarihin değişik aşamalarında deneyimlediği yoksulluğu, özellikle kıtlığı, taşralılık kavramını ve katolik kilisesi baskısını dile getirirler. Bu öyküler ülkenin zengin edebi geleneğini, canlı tarihini yansıtan farklı bir kültürel duyarlılığı bünyesinde barındırır. Okyanusa bakan sarp kayalıklardaki kulübelerinde hikâye anlatıcısı rolünü üstlenenler hayatta kalabilmek için evlerini terk etmek zorunda kalırlar. Büyük Kıtlık'tan kaynaklanan ölümler, mecburi göçler ve İrlanda dilinin zamanla kaybedilmesi adanın bir çeşit sessizliğe büründüğü algısını yaratmış geçmişte. Yoksulluk folklorla olan bağı da olumsuz etklemiş. 2022’nin önemli filmlerinden olan The Banshees of Inisherin’deki karakterler İrlanda’ya özgü arketipler gibidir.

İyi yürekli adam, anlam arayışındaki sanatçı, saf ve hep acı çekmiş taşralı, ana karaya göç eden yüksek potansiyelli genç kadın, ölüm perisi koca karı bunlardan bazıları. Yine, The Wonder (filmi de mevcut) Emma Donoghue'nun (aynı zamanda senarist ve oyun yazarı kendisi) kıtlık sonrası İrlanda'sında geçen romanı. Dört ay boyunca hiç bir şey yemeden oruç tuttuğu halde hayatta kalan bir kızla ilgilenen İngiliz hemşirenin bu mucizeyi günlük gözlemleriyle aydınlatmasını konu eder. Anlatı sembollerle örülüdür.

Frank O'Connor

Frank O'Connor'ın öyküler üzerine kaleme aldığı referans eserlerden olan The Lonely Voice’a göre İrlanda, izole olmanın ne demek olduğunu anlayan insanların ülkesidir. O’Connor modern öykünün en eski köklerinin Gal İrlanda'sının "gizli" kültüründe uzun ve seçkin bir tarihe sahip sözlü anlatım geleneğine nüfuz ettiğini ileri sürer. O'Connor'a göre bu, "hayata karşı kendi tutumlarını" temsil eden "modern bir sanat formu"dur.

Araştırmalara göre İrlanda 1990’ların ortasında “en iyi dönemlerini” yaşadı. Yirmi birinci yüzyılın başında yüksek teknoloji, yaşam bilimleri, finans ve tarım ticaretindeki hizmetlere odaklanan bir bilgi ekonomisine dönüştü. “Kelt Kaplanı” dendi adaya. Kevin Barry'nin ilk öykü kitabında (There Are Little Kingdoms, 2007) ülkenin tüm yeniliklere rağmen bazı açılardan nasıl hâlâ kısıtlı kırsal geçmişine bağlı kaldığını, toplumsal durağanlığınsa pek değişmediğini anlatır.

İrlanda, Avrupa İklim Yasası ile uyumlu olarak 2030 yılına kadar sera gazı emisyonlarını yüzde elli oranında azaltma sözü vermiş bir ülke. Birleşmiş Milletler raporlarına göre, Sürdürülebilir Gelişim Hedefleriyle (SDGs) bağlantılı yüz altmış dokuz hedefin yüzde sekseninden fazlasına ulaşılmış. Çevre duyarlılığı yüksek. Mevcut gelişmelerle hikâye anlatıcılığının da yakın gelecekte bambaşka boyutlara evrilmesi muhtemel görünüyor.

Ülkenin geçmişi ve bugününün kolektif bilincini yansıtan anlatılarda kayıp, yalnızlık, izolasyon, ahlaki ikilemler ve aile içi sorunlarla ilgili temalar göze çarpar. Frank O'Connor ve Sean O’Faolain gibi yazarlar öykü yazmanın ötesinde kurmaca dışı incelemeler kaleme alır ve öykü sanatına önemli katkılar sunarlar.

Eugene McCabe

Eugene McCabe benim de sevdiğim bir başka önemli öykü yazarı. Kırsal İrlanda'daki yaşamın karmaşıklığını işleyen öykülerinde lirik anlatımı öne çıkar. İlk çalışmalarına hâkim olan mizaha rağmen Edna O'Brien, kasvetli kadın karakterlerinin mutluluğa ulaşmalarıyla ilgili umutsuzdur.

Karakterleri genellikle saf, olgunlaşmamış ve erkeklere bağımlıdır-bağımsızlığın ve duygusal olarak kendi kendine yeterliliğin önemini yavaş yavaş idrak eder, sosyal baskılardan kurtulmak için uğraşırlar. Mary Costello ise öykülerinde, ilişkilerdeki tutkuyu, aşkı, kaybı, ihaneti, yası, suçluluk duygusunu inceler ve insan kalbinin en karanlık köşelerine dokunur.

Colin Barrett, Kanada’da doğmuş İrlandalı genç bir öykü yazarı. İrlanda'da yaşadığı dönemlere dair ayrıntılar kurmacasına ilham kaynağı olmuş. Bir söyleşisinde karakterlerini betimlerken kırsal İrlanda’nın ona şiirsel olanaklar sunduğunu ifade eder. Barrett, hayatları kısıtlı diye karakterlerinin dilini kısıtlamak istemediğini söyler.

Her gün başka bir yazar keşfediyorum. Yeni öyküler, deneysel romanlar, şiirler ve anlatılarla edebiyata dahil olan pek çok isim var. The Banshees of Inisherin’de hayatının geri kalanını beste yapmaya adamak için kararlı kayıp ruh Colm Doherty karakteri, en yakın arkadaşının "amaçsız sıkıcı gevezeliğini" reddederken seyirciye de yalnızca “müziğin, resmin ve şiirin süreceği” gerçeğini anımsatmayı ihmal etmez.

Eksik ifade biçimleriyle aktarılan duyguların sırrı hâlâ öykü türünün bir özelliği. Yeni anlatı biçimleriyle yeni öyküler gelişecek. Ve sanatla edebiyat hayatımızı güzelleştirmeyi sürdürecek.

Kaynaklar

1 O’Connor, F. (2004). The Lonely Voice. A Study of the Short Story. Melville House Publishing

2 Kenny, J. (2007) Inside out: a working theory of the Irish short story. In Ed. H. Lennon (Ed.) Frank O Connor: new critical essays. Dublin: Four Courts Press.

3 United Nations. Regional Information Center for Western Europe (2023) https://unric.org/en/sustainable-development-in-ireland-over-80-of-targets-achieved/ (Accessed: 5 August 2023)

4 Special Issue: The 21st Century Irish Short Story. Guest Editor: Bertrand Cardin. Autumn 2014. Journal of the Short Story in English, 63