Çivi yazısı, M.Ö.3400 yılları civarında kullanılan antik bir yazı sistemi. Dünya üzerindeki en eski yazı sistemi olarak kabul edilen ve tarihi Mısır hiyerogliflerinin de gerisine uzanan çivi yazısının ayırt edici yönüyse kil tabletler üzerine kazınan kama biçimli işaretler.
Dünyanın en büyük ve dolayısıyla en önemli çivi yazısı tablet koleksiyonu şu an İngiltere’deki British Museum’da bulunuyor. Söz konusu koleksiyonun küratörlerince 2015 yılında yayımlanan bir kitapsa bu yazı sisteminin niçin hâlâ güncelliğini koruduğunu ortaya koyuyor.
Çivi yazısı başlı başına bir dil değildir
Çivi yazısı bildiğimiz anlamıyla bir alfabeye sahip değildir. Kelime ve heceleri yazmak için harfler yerine sayısı altı yüz ile bin arasında değişen karakterler kullanılır.
Çivi yazısını kullanan bir düzineden fazla dil keşfedilmişse de, bunlardan en bilinenler Sümerce ve Akadcadır. Bu da günümüzde Çince, Macarca ya da İngilizce yazmak istiyorsak yine çivi yazısına başvurabileceğimiz anlamına gelir.
Çivi yazısı ilk kez M.Ö. 3400 civarında kullanılmıştır
İlk aşamada, daha sonraları sesleri yazılı hale getirmek için de başvurulan resimler kullanılmıştır. Bu açıdan bakıldığında çivi yazısı muhtemelen Mısır hiyerogliflerinin de öncülüdür çünkü yerleşik yazı sistemi oturana kadar Mezopotamya’da gerçekleştirilen erken dönem sonuçsuz denemelere rağmen hiyeroglifler ansızın, üstelik mükemmel bir biçimde gelişmiş olarak ortaya çıkmış gibi görünüyor. Dolayısıyla Mısır hiyerogliflerinin genellikle çivi yazısından evrimleşmiş olduğu kabul edilir.
Çivi yazısıyla ilgili bir diğer şaşırtıcı bilgiyse bu antik yazı sisteminin M.S. 1. yüzyıla kadar kullanılmış olduğudur. Yani günümüze kadar ulaşan son çivi yazısı tabletle aramızdaki zaman mesafesi, bu tabletle sistemin ortaya çıkış arasındaki zaman mesafesinden daha azdır.
Tek ihtiyacınız kilden yapılmış bir tablet ve kalem niyetine kullanacağınız bir kamıştır
Hem kil hem de kamış, Mezopotamya şehirlerinin (günümüzde Irak ve Doğu Suriye) kıyısında kurulduğu nehir boylarından kolaylıkla elde edilebilirdi. İngilizcede çivi yazısı anlamına gelen cuneiform kelimesi, Latince kama anlamına sahip cuneus kelimesinden türemiştir ve en basit şekliyle “kama biçiminde olan” demektir. Dolayısıyla Cuneiform, kâtiplerin kalem niyetine kullandıkları özel olarak kesilen kamışların, kile her bastırılışında oluşan şekli ifade eder.
Çoğu tablet en fazla avuç içine sığabilecek kadar büyüktü ve ancak kısa süreyle kullanılabiliyordu. Dolayısıyla günümüze kadar ulaşanların bu denli uzun süre dayanabilmiş olması tesadüften ibarettir.
Çivi yazısını öğrenmek meşakkatli bir uğraştır
Çivi yazısı uzmanlarına göre bu antik yazı, dünya üzerinde okunması en zor (ya da en zahmetli) sistemlerden biridir. Fakat olur da tek bir yemek arası dahi vermeden altı yıl boyunca gece gündüz çalışırsanız siz de bu yazı sisteminde ustalaşabilirsiniz. Tek yapmanız gereken önce tabletlerdeki ölü dilleri öğrenmek ardından az evvel bahsi geçen, sayısı altı yüz ile bin arasındaki, çoğu birden fazla anlama sahip işaretin karşılığını öğrenmek.
Şaşırtıcı ama gerçek; çocuklar çivi yazısında kolayca ustalaşır
British Museum’u ziyaret eden çocuklar çivi yazısına sanki yıllardır bildikleri bir şeymiş gibi adeta iç güdüsel bir tavırla yaklaşıyor ve kendilerine ödev olarak verilen, kil tablet üzerine kazıyacakları metinlerle uğraşmayı tükenmezkalemle yapılan yazı alıştırmalarından çok daha heyecan verici buluyorlar.
Üstelik müze koleksiyonunda bulunan çivi yazısı eserlerin büyük bir kısmı, çocukların heceleme ve kelime alıştırmalarından oluşuyor. Geçmişte karmaşık metinleri yazmaya başlamadan evvel aynı karakterleri, aynı kelime ve hatta aynı cümleleri defalarca yazmak zorundaydılar.
Çivi yazısı bugün bile güncelliğini korur
Antik yazılar bize, bugün sahip olduğumuz fikirlerin ve dahi problemlerin aslında binlerce yıldır insanlar tarafından deneyimlendiğini gösterir. Çivi yazısı sayesinde yalnızca hükümdarların ve onların kâtipliğini yapan yazmanların değil, çocukların, bankacıların, tüccarların, rahiplerin ve şifacıların seslerini işitiriz.
Üstelik başkalarınca yazılan mektupları okumak son derece büyüleyicidir – hele ki, bunlar dört bin yıllık bir geçmişe sahipse ve böylesine zarif bir biçimde yazılmışsa.
Çeviren: Fulya Kılınçarslan
