Özgürlük Alanı kitabı klasik felsefede özgür irade konusundaki hatalı önermelerin büyük ölçüde evrim mekanizmalarının bilinmemesi veya anlaşılmamasına dayandığını gösteriyor.
İnsan için tam manasıyla özgürlük, kendini tam manasıyla özgür hissedeceği alanlar var mıdır gerçekten bilemiyoruz. Hiçbir zaman tam olarak şeklini alamayan ve şekillenmek, biçimlenmek adına sürekli çaba içerisinde olan insan ruhu için özgürlük bir ütopik bir ulaşılamazlığı temsil eder çünkü. Böyle bir yorumdan sonra bu yüzden mi acaba bir problem olarak görülür veya problemin bir parçası?
İnceleyeceğim Daniel C. Dennett kitabı Özgürlük Alanı ve kitabın alt başlığı İstenmeye Değer Olan Özgür İrade Çeşitleri olunca öncelikle özgürlük kavramını düşünmeye başlıyor insan. Daniel C. Dennett bir felsefeci, bilim insanı aynı zamanda. Özellikle belirlenmecilik diye bilinen, “Herhangi bir anda yalnızca bir olası fiziksel gelecek vardır” tanımıyla şekillenen mesele üzerine makaleler yazmış ve belirlenmeciliğin öncelikle ne olmadığını açıklama yolunu seçmiş olan Dennett özgürlük kavramı için de ilk önce “Ne olmadığı!” tanımı üzerinden yola çıkıyor.
Özgürlük Alanı 7 bölümden oluşuyor. Lütfen Umacıları Beslemeyelim diyor Dennett ilk bölümde. James D. McCawley’den yaptığı “Filozof, idam cezasıyla ilgili olarak düzenlenen bir sempozyuma cellat paradoksuna dair bir tebliğle katkı verecek olandır” alıntı ile başlıyor ve böylelikle bir istenmeyen değer olan özgür irade çeşitleri ile ilgili neler ortaya koymak istediğinin ilk ipuçlarını da vermiş oluyor. Sormaktan vazgeçmeyeceğimiz “Özgür irademiz var mıdır?” sorusuna Dennett üstü kapalı ve izlenimci cevaplar vermemiz gerektiğinin özellikle altını çiziyor. Meseleyi daha da derinleştirip birkaç adım ileriye götürerek özgür irade meselesinin nasıl da bağlayıcı ve cazip bir felsefi problem alanı olduğunu şu soru ile taçlandırıyor: İnsanlar özgür irade problemini niçin bu kadar dikkat çekici bulurlar?
Dennett’in özgürlük yolundaki kilometre taşları Aklı Pratikleştirmek, Kontrol ve Otokontrol, Kendini Yapan Benlik, Özgürlük Fikrine Uygun Davranmak, Başka Türlü de Yapılabilirdi ve Özgür İradeyi Neden İsteriz? bölümleriyle art arda oluşurken tüm bölümler özgürlük adına insanbiçimci bir meselenin ifade biçimi olarak ortaya bir tez gibi konuluyor.
Böyle bir zamanda düşünüp taşınmaya nasıl devam edebilirsin diye soran Dennett’in sorusuna içinde bulunduğumuz şartlar, yani pandemi sürecinden dolayı ve akabinde patlak veren ırkçılık eylemleri neticesinde şöyle bir ekleme yapmak isterim. Böyle bir zamanda düşünüp taşınmaya “özgür” bir şekilde nasıl devam edebilirsin? Düşünüp taşınırken aldatılma fikrinden nefret ederiz diyen Dennett düşünüp taşınmaların ve aldatılmaların özgürlüğümüze vurduğu ağır darbelerden de bahsediyor. Özgürlüğü al aşağı eden birincil sebebin kişinin her şeyden önce özgürlük fikrine uygun davranmamak olduğunun altı çiziliyor. Her haliyle biçim almamış ve bu psikolojiden yola çıkarak kendisini biçimlendirmek için maksimum çaba sarf eden insanın kusursuz düşünücüyü hayata geçirmek, tasarlamak isterken özgürlük alanlarından neleri kaybettiği, bu uğurda nelerden feragat ettiği insanın özgürleşme yolundaki en önemli trajedisi.
Son tahlilde filozoflar arasında uzanan ve özgür irade meselesiyle ilgili olan çatışma ve anlaşmazlık denizinin ortasında huzurlu bir takım ittifak adacıkları bulunduğundan bahseden Dennett, özgürlük adına oluşacak, nesiller boyunca tartışılmış olan “Başka türlü de yapılabilirdi.” ilkesini gündeme getiriyor. Çünkü özgür irade ve yazımın başında Dennett’i tanıtırken bahsettiğim belirlenimciliğin yüklenmesi gereken anlamlar açısından bir alakası olmadığını açıklar. Başka türlü de yapılabilirdi, söz öbeğinin anlam gerçekte her neyse, belli bir davranışın anlam kesinlikleri ile bağdaşmadığı gerçeğini çok açık bir düşünceyle bizlerle paylaşır.
Özgürlük Alanı klasik felsefede özgür irade konusundaki hatalı önermelerin büyük ölçüde evrim mekanizmalarının bilinmemesi veya anlaşılmamasına dayandığını gösteriyor. Özgürlük istenmeye değer bir yaşam tarzı olarak hep orada bir yerde bizi beklerken nesiller boyu süren hatalı önermelerin kurbanı olarak belki hep uzağımıza düşüyor. Fakat yine de, daimi bir şekilde istenmeye değer olan çekici yapısıyla elde edeceğimiz özgürlüklerden ziyade, elde edilmesi hayal edilen özgürlüklerin cezbediciliği tercih ediliyor.
Daniel C. Dennett, Özgürlük Alanı, Alfa Yayınları, 2020, 307 s.
