Andrey Platonov’un Çukur’u, onun uzak Rusya kolhozlarında ortak bir hayat kurduklarını sanan sıradan insanları anlattığı hüzünlü romanlardan biridir.
Despot Stalin’in Rusya'sında, güzel günlerin hayaliyle yaşayan işçiler, birlikte oturacakları dev bir binanın temel çukurunda çalışmaktadır. Platonov, çukurda çalışan işçilerin birbirleriyle olan ilişkilerini, konuşmalarını, hayata ve rejime dair sorgulamalarını her zamanki alaycı ve eleştirel üslubuyla anlatır. Sosyalizmin soyut idealleriyle Sovyet rejiminin gerçekleri arasındaki derin uçurum Platonov’un tüm romanlarında kendini gösterir. Bu nedenledir ki yazarın kitapları 1951’deki ölümünden Sovyet Rusya’nın çöküşüne kadar yasaklı kaldı. Ancak hiçbir iktidar edebiyatın karşısında duramayacağı için Platonov, komünist diktatörlüğün kendisi için kazdığı çukurdan çıkmayı bildi. Eski Sovyet Haberalma Teşkilatı KGB’nin edebiyat arşivini halka açmasıyla ortaya çıkan Mutlu Moskova romanı kendi dilinde ilk kez 1991 yılında yayımlanabildi.
Romanı okurken Platonov’un komünist yönetimler tarafından neden yasaklandığını görebiliyorsunuz. Romanda işçi sınıfını çara benzeten diyaloglar, karşılıksız çalışmanın getirdiği bezginlikler, yönetici sınıfın ayrıcalıklı konumunu vurgulayan göndermeler var.
Diyaloglardan birinde Rusya anaya seslenen bir köylü yanındakileri şu sözlerle uyarır:
“Çocuklar çarlığımızın-devletimizin gönlünü hoş tutun ha. Bekardır o.”
“Kız mı, dul mu” diye sorar civardan bir misafir, dansı sürdürürken.
“Kız” diye açıklar hareket halindeki köylü. “Görmez misin nasıl kılı kırk yarıyor.”
“Yarsın dursun” der aynı misafir, “biz onu kuzu gibi bir hatuna çevirmesini biliriz.”
Romanın kahramanlarından Voşov sırf fazla düşündüğü için çalıştığı fabrikadan kovulmuştur. Fabrika komitesi onun sürekli düşünüp durmasından rahatsız olmuştur. Ne düşündüğünü sorduklarında Voşov şu yanıtı verir: “Yaşamsal hakikati.”
Ne var ki o hakikat bir türlü Voşov’a görünmez. Genç işçinin gördüğü şeyler, acı, sefalet ve ölümdür. Romanda sözü edilen ve yeryüzünün tüm emekçilerinin ebedi saadete erişeceği bir kule hiçbir zaman inşa edilemeyecektir.
Platonov romanın sonunda öldürdüğü genç kız Nastya gibi Sovyet Rusya’nın da bir gün öleceğini sezinlemiş gibidir. Belki de yazar sosyalist neslin ölümünü küçük kızın ölümüyle özdeşleştirerek geleceğe dair bir ışık tutmuştur. Tüm iyi edebiyat eserleri gibi Çukur da bize geleceği göstermektedir, ideolojiler karşısında gerçek hayatın daima kazanacağını.
Platonov’un başka bir romanı olan Can için 2018 yılında yine Oggito’ya yazdığım yazıda yazarın Stalin rejimini eleştirirken kullandığı alaycı üslubundan da söz etmiştim: https://oggito.com/icerikler/platonovun-canlari/59916
Aynı üslubu Çukur’da da görüyoruz. Aşırıya kaçmadan, dengeli ve yerinde. Andrey Platonov’un Sovyetik olmayan yazım tarzı kendini hemen belli ediyor.
Platonov’un romanları Metis Yayınları tarafından yayınlanıyor. Çukur’un başarılı çevirisini Günay Çetao Kızılırmak yapmış. Bize de okumak ve üzerine yazmak düşüyor.
