"Hiçbir şey gerçek sanatın psikolojik etkisiyle yarışamaz – ne gerçekçi açıklamalar ne de entelektüel tartışma."
Iris Murdoch sanatın direnişçi gücü hakkında yaptığı bir konuşmada, “Zorbalar sanattan korkar çünkü onlar bir şeylerin üstünü örterken sanat açığa çıkarır,” demişti. Chinua Achebe ise James Baldwin'e “Sanatına siyaset bulaştırmamanı söyleyen kişiler, durumu olduğu gibi kabul etmekten mutlu olan kişilerdir. Asıl söylemek istedikleri, Sistemi rahatsız etmeyin’dir,” şeklinde bir konuşma yapmıştı.
Bu isimlerden bir kuşak önce, yaşamının son yıllarındaki Albert Einstein Princeton, New Jersey'deki masasına oturdu ve eserleri direnişin parçası olan Polonyalı Yahudi sanatçı Si Lewen'e heyecan verici bir mektup yazmaya koyuldu.
Si Lewen
Ateşkes Günü'nden günler önce doğan Si, sanatçı olmaya karar verdiğinde beş yaşındaydı. Yetişkinliğe attığı adımları şekillendiren yıllarda Yahudi oldukları için Avrupa’da yaşamaları gitgide zorlaşan ailesiyle birlikte birçok farklı yere kaçtı. Berlin'e sığındığı bir dönemde, Yahudi olduğu için okulda dışlanıp zorbalığa uğrarken, ilk sanat derslerini Paul Klee’nin bir öğrencisinden almaya başladı. Genç yaşlarında sahip olduğu hayal gücü ve etrafındaki dünyayı kavrayış biçimi, en az savaşın etkisi kadar eserlerinde hissedilir.
Lewen, Hitler'in iktidarı ele geçirmesi sonucu ailesiyle Amerika'ya kaçtığında hâlâ ergenlik çağındaydı. Başta New York’ta zulümden uzak ve sanat dolu yeni bir hayata başlama düşüncesi onu sevindirdi. Her gün çizim dersleri almaya ve Metropolitan Müzesi'ne gitmeye başladı. Ancak bir gün Yahudi karşıtı bir polis onu ölesiye dövdü. Dehşet verici, bağnaz vahşetten asla kurtulamayacağını ve sanat hayatının dünyanın sıkıntılarından asla ayrı tutulamayacağını düşündü. Bu onu intihara sürükledi, ama kendini yok etme dürtüsünden sıyrılan Lewen, karanlıktan ilham alarak sanatını donattı, bu bozuk ve acımasız dünyayı kendi özel ışığıyla aydınlatmaya koyuldu.,
Normandiya'nın işgali için Almanya'ya gönderilen Almanca konuşan göçmenlerin gizli bir istihbarat biriminde görev almak üzere Amerikan Ordusu'na katıldı. Çeviri yapmak, poster ve broşürleri resimlendirmek için oraya giden Lewen, insanların özgür bırakılmasından bir gün sonra büyük toplama kamplarından birine girdi ve ona benzeyen, onunla aynı dili konuşan ve belki de aynı rüyaları gören sayısız insana ne olduğunu gördü. Geri döndüğünde hem bedeni hem de ruhu yaralı olan Lewen altı ayını VA Hastanesi’nde iyileşmek için harcadı. Bunun üstüne The Parade isimli resim serisini yaratmaya koyuldu. Kömürle çizilmiş, savaşın etkisinin her yerinde hissedildiği siyah-beyaz resimler, savaşın insanın ilkel ruh ve hislerine hitap ettiğini ve her bir savaşın bu ruhta güzel olan her şeyi yerle bir ettiği fikrini savunuyor.
İki savaş arasındaki yıllarını insanların kaderlerinin birbirine bağlılığı konusunda kafa patlatan ve şiddet ve insan doğası hakkında Freud'la yazışan Einstein, nasıl ve nerede olduğu bilinmemekle beraber, sanatçının resim serisini gördü (teorilerden biri Lotte Jacobi adlı fotoğrafçının resimleri fotoğraflayıp New York’ta sergilediği zaman gördüğüne değiniyor). Lewen’in yeniden keşfedilmesi Art Spielgelman’ın revize ettiği Si Lewen’s Parade: An Artist’s Odyssey adlı kitap sayesinde oldu. Bu kitabın başlangıcında Einstein’ın 1951’de Lewen’e yazdığı mektup bulunuyor. Mektupta sanatın politik gücü üzerine şunlar yazıyor:
“The Parade adlı çalışmanızı tamamen sanatsal açıdan çok etkileyici buluyorum. Dahası, savaş eğilimlerine sanat aracılığıyla karşı koymanın çok önemli olduğunu düşünüyorum. Hiçbir şey gerçek sanatın psikolojik etkisiyle yarışamaz – ne gerçekçi açıklamalar ne de entelektüel tartışma.
Sanatın herhangi bir politik veya başka türlü pratik amaca hizmet etmek için kullanılmaması gerektiği sık sık söylenir. Ama ben bu bakış açısına asla katılmadım.”
“Sanatçıya dışarıdan bir düşünce dayatmak çok yanlış ve mide bulandırıcı. Ancak sanatçının güçlü duygusal eğilimleri çoğu zaman gerçekten harika sanat eserlerini doğurmuştur. Aklımıza sadece Swift’in Gulliver’in Gezileri ve Daumier’nin Fransız siyasetindeki yozlaşmaya yönelik ölümsüz çizimleri geliyor. Zamanımızın size ve yaptıklarınıza ihtiyacı var!”
Çeviren: Aslı İdil Kaynar
(Brainpickings)
