Milorad Paviç Hazar Sözlüğü’ne üç farklı sözlük yerleştirerek birbirinden farklı dil, kültür ve inanışların tarihsel anlatıyı nasıl değişikliğe uğrattığını gösteriyor.
“Bir kitabın farklı bölümlerini doğru yönde okuyan biri dünyayı yeniden yaratabilir.”
Milorad Paviç, Hazar Sözlüğü
Sırpça aslı 1984 yılında yayımlanan Hazar Sözlüğü ansiklopedi tarzında yazılmış bir sözlük-roman. Merkezinde Hazarların toplumsal dönüşümünü konu alan tarihsel bir muamma bulunuyor: Rivayet edildiğine göre Hazar kağanlarından biri, her biri farklı dine mensup üç âlimden gördüğü bir rüyayı yorumlamasını ister ve Hazarların kazanan yorumcunun dinini seçeceğini söyler; üç âlimden hangisinin kağan için tatminkâr bir yorum sunduğu bilinmemekle birlikte yapılan seçim imparatorluğun sonunu getirir. Bu muamma Hazar Sözlüğü’nde her biri üç farklı kanonik dinden birini temsil eden üç farklı versiyonla anlatılıyor. Aktarılan bilgilerin dayanağı olarak gösterilen Lexicon Cosri isimli ansiklopedik sözlükse yine bir kurmaca.
Milorad Paviç Hazar Sözlüğü’nün “Ön Açıklamalar” bölümünde, Ioannes Daubmannus tarafından 1691 yılında yayımlanan orijinal metnin (Lexicon Cosri) üç farklı alfabeyle ve üç farklı dille (Yunanca, İbranice ve Arapça) yazıldığını, tarihlerin üç farklı takvime denk düştüğünü belirtilerek mevcut versiyonda (Hazar Sözlüğü) bunu korumanın imkânsızlığını vurguluyor: “… çünkü harfler ayrı ayrı alfabelerde aynı yerlerde bulunmaz, aynı şekilde, kitap sayfaları aynı yönde çevrilemez ve sahnedeki başlıca kişilerin hepsi sahnenin aynı tarafında gözükmez.”
Her ne kadar şaşırtıcı gibi görünse de bir olayın sözlük biçiminde aktarılması edebiyatın aşina olduğu bir yöntem. Olaydan önce dile odaklanmak, dilsel tanımlamanın gerçeklik anlayışımız üzerindeki etkisini ortaya koymak için işlevsel bir yöntem ama Milorad Paviç Hazar Sözlüğü’yle bir adım daha öteye gidiyor ve tek sözlük içine üç farklı sözlük yerleştirerek birbirinden farklı dil, kültür ve inanışların tarihsel anlatıyı nasıl değişikliğe uğrattığını gösteriyor.
Örneğin Hazar Sözlüğü’nde, aynı kişiyi temsil eden “Ateh” kelimesinin üç farklı sözlükte sırasıyla aşağıdaki gibi tanımlandığını görüyoruz:
[Hıristiyan kaynaklarına göre] Hazarların prensesi, din değiştirmelerinden önceki tartışmaya katılmış olduğu kesindir. Adı Hazarlarda bilincin dört durumu anlamına gelir.
[Müslüman kaynaklarına göre] Hazar ülkesinde, kağanın çevresinde, güzelliğiyle ünlü kuzinlerinden biri yaşıyordu. Dairesinin önünde, kendi kuyruklarıyla gözlerini kamçılayan, parlak ve uzun tüylü iri köpekler bulunurdu.
[Yahudi kaynaklarına göre] Hazar prensesi. Hazarların Yahudileşmesi döneminde yaşamıştır. .... Adının ilk harfi “Alef” Yüce Taht’ı, bilgeliği, dolayısıyla aynı zamanda yukarıya ve aşağıya doğru bakışı simgeliyor.
(Milorad Paviç, Hazar Sözlüğü, Çeviren İsmail Yerguz, Mitos, 1996, s. 29, 123 ve 203.)
Aslında bu durum, Mihail Bahtin’in polifonik roman diye adlandırdığı, birden fazla anlatı sesine sahip romanlarda görülen “birbirine göre ilişkisel konumlanmanın” anlatı ötesine geçilerek dil vasıtasıyla yaratılması olarak düşünülebilir. Kurmaca sözlükler üstüne çalışma yapan İsveçli akademisyen Astrid Moller Olsen de benzer bir yaklaşımla Hazar Sözlüğü’nün ana temasının “Hazar Tartışması” olarak adlandırılan tarihsel muammadan ziyade tarihin dilsel temsili olduğunu belirtiyor ve sözlüğün çoksesli yapısının, aynı tarihsel olaya ilişkin anlatının anlatıcının ideolojisine ve dini bakış açısına bağlı olarak nasıl dramatik biçimde farklılaşabileceğini ortaya koyduğunu söylüyor.
Öyleyse hangi tarih yazınının gerçek olduğunu nasıl bilebiliriz? Veya tıpkı Milorad Paviç gibi bir adım öteye gidersek, hakikaten tarihsel gerçeklik diye bir şey var mı, yoksa bizlerin gerçeklik addettiği şey farklı dil ve kültürlerin yansıması olan anlatı ve bakış açılarından oluşmuş bir hikâyeler silsilesi mi?
