Mehmet Erte genç kuşağın edebiyatı yüksekte tutan yazarlarından. Şair, öykücü, roman yazarı. Üç ayrı türe dağılmadan, tümünü bir noktada toplayarak, az ve öz yazıyor. Ne yazsa, ne yazmış diye okunuyor. Varlık dergisinde editör. Kitapları: Suyu Bulandıran Şey, Bakışın Kirlettiği Ayna, Alzçalma, Sahte, Arzuda Bir Sapma.

“Metapsikolojik Denemeler”, Sigmund Freud

Freud’un yazdığı gibi egonun bile büyük kısmı bilinçdışıysa eğer “ben” dediğimizde kimi kastediyoruz? Yanlış düşüncelere bağladığı arzuları, terk ettiği nesne yüklerinin kalıntıları, özdeşleşmeleri, parçalı-çatışmalı benliğiyle insan kendisi ve diğerleri için bir bilinmeyen değil mi? Freud’un 1900’de Düşlerin Yorumu’yla başlayan ruhu rasyonelleştirme çalışmasıyla neden ve sonuç arasındaki doğrusal ilişki sarsıldı, insan sandığı türden bir bütünlüğe sahip olmadığını anladı... Freud az okunan, genellikle ikinci, üçüncü el kaynaklardan izlenen, dolayısıyla az anlaşılan, çokça yanlış yorumlanan bir yazar. Sık rastlanan hatalardan biri, bilinçdışının tamamen bastırılmış öğelerden oluşan bir yapı şeklinde ele alınması. Oysa Freud işleri daha da karıştırmaktan hiçbir zaman çekinmemiş ve, “Bütün bastırılmış şeyler bilinçdışıdır ama bilinçdışı sadece bastırılmış şeylerden oluşmaz,” diye yazmıştı. Psikanaliz bir bilim değilse de, Freud’un metafizik yaklaşımlara taviz vermeden zihni somut ele alan bilimsel dili büyüleyicidir; bir gün klasik kuramından geriye hiçbir şey kalmayabilir, ancak üslubu yaşayacaktır. Metapsikoloji üzerine (1915’ten itibaren) kaleme aldığı, zihinsel süreçleri dinamik, topografik ve ekonomik açılardan açıklamayı hedefleyen denemelerini davranışlarımızın nedenlerine, ruhumuzun derinliklerine dair aydınlanmak adına değil, nasıl bir karanlık içinde bulunduğumuzu anlamak için öneriyorum. 

Kosmos, Witold Gombrowicz

Gombrowicz’ten iki sonuç çıkar: Bir, ruhumuz oldukça karmaşıktır; iki, toplumsal/kültürel ilişkiler ağı içinde insanın ruhu değil rolü vardır. Onun hakkında en açık söyleyebileceğimiz şey olgunlaşmaya karşı olduğudur, evet, ancak kültürü oluşturan unsurların, çevremizdeki her türlü yapının (biçimin), moral düzenin bizi arızalı ikincil bir yeniyetmeliğe sürüklediğini tespit eden de odur. Her şeye karşıdır Gombrowicz. Özgürlüğün çelişkilerinden ürkmez ama onu imkânsız görür. Eserlerindeki insan şiddetli bir arzuyla kendisi olmak ister ama bu da imkânsızdır. Kişinin değil, toplumun ürünüdür gerçeklik. Gombrowicz’in Kosmos adlı romanının her şeyi simge olarak görüp yorumlayan anlatıcısı ise gerçekliğin bir spekülasyon olduğunu ilan eder ve anlamsızın dar kapısından geçerek ona direnir. Dünya henüz yeterince anlamlandırılmadı diyerek özgürleşmek isteyenler için... 

Ölümsüzlük, Milan Kundera

Kundera Ölümsüzlük’te tamamen özgün ve bize ait bir hareketimizin olamayacağını, aksine bizim hareketlerin kuklası olduğumuzu, dahası kendi imgemizi dert etmekten kurtulamadığımızı, belirli bir andaki halimize dair kafamızda beliren fotoğrafın, imgenin gerçekliğimizin önüne geçtiğini ve bizi esir aldığını söyler. Çokkatmanlı yapısı unutulup Ölümsüzlük sadece bu sava indirgenemez ama Kundera dünyayı görme biçimleriyle, düşüncelerle estetik biçimlerin nasıl birbirine paralel geliştiğini göstermiştir bizlere. Kundera’yı “eşsiz bir yazar” diyerek övmek yakışıksız kaçar, çünkü o herkesi olduğu gibi kendisini de bir aile içinde tanımlar. İçine doğduğumuz aileden değil, kendi geleneğimizi belirlemek adına tarihten ve yaşadığımız çağdan seçtiğimiz isimlerle kurduğumuz aileden bahsediyorum elbette. Bunu şüphesiz tüm etkilerden sıyrılarak gerçekleştiremeyiz ama özgünlük adına daha güçlü bir girişim ne olabilir ki. 

Pinokyo, Carlo Collodi

“İnsanlar aptal değil, cahil doğar, eğitimle aptallaştırılırlar,” diyor Bertrand Russell. Peki ya kuklalar? Pinokyo dünyaya gelir gelmez kaçar ustasından, nedenini yakalandığında öğreniriz: Okula gitmek istemiyordur. Önümüzdeki bir eğitim (gelişim/olgunlaşma) hikâyesidir. Bu noktada çocuk eğitimi üzerine yazılan en önemli kitaplardan Emile’in ilk cümlesini hatırlıyorum: “Her şey eşyanın Haliki elinden çıkarken iyidir; her şey insanın elinde tereddi eder [soysuzlaşır/yozlaşır/geriler/aşağı düşer/alçalır].” (Rousseau, çev. Ülken-Ülgener-Güzey, Türkiye Yayınevi, 6. baskı, 1966. Bu çeviriden alıntı yapmamın nedeni İsmail Yerguz çevirisindeki “bozulur”un metnin aslındaki “dégénère”yi tam karşılamaması.) Pinokyo’yu özgür, asi, iyi bir odun parçasının nasıl olup da tutsak, köle ruhlu ve aptal bir insana dönüştüğünün, sözcüğün bütün anlamlarıyla insan elinde “tereddi” ettiğinin hikâyesi olarak görüyorum. Pinokyo tamamen sistemin malı olduğunda, yani gerçekten kuklalaştığında insana dönüşme hakkı kazanır. Bu ünlü anlatıyı tersten okuyan okur şaşırtıcı göstergelerle karşılaşacaktır.

Bütün Öyküleri ve Az Roman, Orhan Duru

Duru’da kafiyeler, sözcüklerin çağrışımları, sözcük öbeklerinden tesadüfen doğan imgeler olay örgüsünü belirleyecek güçtedir. Bunu üslup diyerek övüp geçiştirmek doğru olmaz. Bu üslubu değerli kılan, hayatımızın da böyle olmasıdır. O, zihnimizin işleyişindeki hızla, karmaşayla dünyada olayların meydana gelişi arasındaki bağı yakalamıştır. Okuruyla hep göz hizasında temas kuran Duru’nun öyküleri ilkgençliğimde bana bulunduğum yerden olduğum gibi başlamak cesaretini verdi, başkalarını da özgürleştirerek yola çıkmaya ikna edeceğine inanıyorum.