“Size kısa öykü yazma konusundaki tüm sırrı vereceğim. İşte kural 1, sizi memnun eden öyküler yazın. Kural 2 yoktur.” – O. Henry

Öykü okurken hissettiğim mutluluğu düşünürken kendime bir soru yöneltmeyi de ihmal etmedim: Metinde bana keyif ve tatmin duygusunu yaşatan bileşkenler nelerdi? Konunun kapsamlı olarak incelenip araştırıldığının elbette farkındayım. Isobelle Carmody, “Kısa öykü formu, çağrışım, öneri ve imaya izin verir. Onun gücü genellikle söylemediği şeyde yatar,” demiş. Her öykü kendi çapında bir mikro evren yaratma misyonu ile yola çıkmaz mı?

Kendi adıma, beni en çok evrenine çeken öykülerin gerek hikâyelerini kurma biçimleri gerek dil ve anlatımlarının özeni ile zihnime ters köşe yaptıranlar olduğunu hayretle görüyorum. Dil üzerinde ne kadar özenli çalışılması gerektiğini hepimiz biliyoruz. Bu, iyi bir öykünün olmazsa olmazı.

Öte yandan sürpriz içeren öykülerin etkisinin de farkına varabilir miyiz? Öykünün içindeki o dönüşüm noktası, okurun hikâyedeki akış anlayışını kökten değiştirmesi, öykünün ayrılmaz bir parçası haline gelmeyi başarması ve önemli bilgilerin açığa çıkması ile ilgili olabilir. Bu dönüşüm genelde hikâye kahramanı tarafından yapılan kayda değer bir seçim ile ilişkilidir. Bizi bu anlamda etkileyebilen romanları düşününce metnin karmaşık yapısı içinde zeki şaşırtmalar tasarlamanın pek de kolay olmadığını tahmin edebiliriz. Öte yandan kısa öyküde böyle bir oyun kurmak yazara daha eğlenceli bile gelebilir. Gerçeği saklayan, hatta değiştiren anlatıcılar, beklediğimizin dışında gelişen bir olay, yol ayırımları, anlatıcının farklılaşan niyet ve amacı, okurun algısı, hatta beklenmedik, sevimli, aklımızı bulandıran ya da şok edici sonlar böyle bir sürprizin doğal bileşkenlerini oluşturabilirler.

Yazar ya tamamen beklenmedik bir şekilde ya da daha önce öngörülemeyen ayrıntı ve olaylar aracılığıyla öyküdeki dönüşümü tasarımlayabilir. Roman söz konusu olduğunda filmi çekilen Gillian Flynn’in Kayıp Kız’ı, baş döndürücü olay örgüsü ve bizi şaşırtan karakter işleyişi ile bu konuda hep örnek verilen bir eserdir. Filmlerden çok şey öğrenmek mümkün. Zindan Adası, Altıncı His, Diğerleri gibi türünün iyi örneklerinde ise hep bu sürpriz ya da şaşırtıcı sonlara tanıklık ederiz.

Böyle bir öyküyü kaleme alabilmek için yazarın anlattığı hikâyeye bir okur olarak yaklaşabilmesi, kendini onun yerine koyması ve okurun metne vereceği tepkiyi hesaba katması öyküsünü zenginleştirebilir. Bir okur olarak anlatının hangi yöne gitmesini bekleyebiliriz? Konudan hangi potansiyel sapmalar anında akla gelebilir?

Olay örgüsündeki ne tür dönüşümler ve kırılma noktaları aklımızı başımızdan alabilir? Okurun öykümüzden iki cümle sonra vazgeçmesini elbette arzu etmeyiz. Yazarın aklına gelen klişe bir ifade, hemen tahmin edilebilecek bir son veya öyküdeki hiçbir özgün yönü bulunmayan bir metafor yüksek olasılıkla okur tarafından da düşünülecektir. Yazar olarak en büyük endişemiz herhalde okurun tadını kaçırmak değil mi?

Okurların varsayımlarını çürütmek, tıpkı bir hipotezi çürütmek gibi düşünülebilir. Bu konuda aldığım minik çevrimiçi dersler hep aynı şeyi öneriyor.

“Anlatınız doğal olarak belirli bir sonuca veya olaya doğru eğilmeye başlarsa, onu, tam ters yönde yönlendirmeyi deneyin ve sonrasını hayal edin. Kendinize, farz edelim böyle olursa, öykünün sonu acaba nasıl olur,” deyin.

Akıllara durgunluk veren bir komplo kurma zorunluluğumuz elbette yok. Yol üzerine küçük şirin sürprizleri ve ipuçlarını serpiştirebilirsek ne mutlu bize. Ucuz numaralar denememek önemli. Güçlü bir dönüşüm gerçekleştirmek kolay değil. Böyle sürprizler çok fazla planlama, taslak hazırlama ve gözden geçirmeyi gerektirecek. Ayrıca sonuçta beklediğimiz olumlu tepkileri alamama riski hep mevcut.

O mükemmel uygun anı, öykümüzü kanatlandıran dönüşümü nasıl yakalayacağız?

Türkçe öyküler arasında, Çiyil Kurtuluş’un Aramızda bir Bahçe Yakınlığı kitabının da parçası olan “Emoji Amor” öyküsü, Onat Kutlar’ın “İshak” isimli öykü kitabındaki “Hadi” öyküsü, Samipaşazade Sezai’nin “Pandomima” öyküsü bu anlamda sürprizli öykü örnekleri olarak aklıma geliyor.

Yabancı öyküler arasında ise Roald Dahl’ın öyküleri, Maupassant’ın “Kolye”, O. Henry’nin “Magi’nin Hediyesi” ve “Son Yaprak” öyküleri sürpriz unsuru konusunda en bilinenler olarak sayılabilir.

O. Henry “Size kısa öykü yazma konusundaki tüm sırrı vereceğim. İşte kural 1, sizi memnun eden öyküler yazın. Kural 2 yoktur,” der.