Son araştırmalara göre ekran kullanımını tamamen kaldırmak yerine sorumlu ve dengeli bir kullanım daha olumlu sonuç veriyor.

16 yaşından küçük çocukların sosyal medya kullanımını kısıtlamayı öngören yasaklar gündeme geldiği ilk günden beri tartışma konusu ve şu an bu mesele İspanya’da gerek medya tarafından gerekse internet üzerindeki mecralar tarafından sıklıkla tartışılıyor. Çoğu insan daha neyin ne olduğunu anlamadan alelacele fikir beyan etmeye başladı ama bunlar içinde yasal düzenlemenin detaylarıyla ilgili gerçekten bilgi sahibi olanların sayısı oldukça az. Oysa detaylar, yasal düzenlemenin başlığından çok daha fazlasını içeriyor. 

Bildiklerimiz

İspanya başbakanı Pedro Sánchez, sosyal medyaya erişim yasağının dijital platformları çocukları korumak için ciddi önlemler almaya ve yaş doğrulama sistemi getirmeye yönelteceğini belirtti. Bu önlem bir yandan reşit olmayan kullanıcılara ve ailelerine bireysel sorumluluk yüklerken öte yandan sosyal medya platformlarını kendi sistemlerindeki açıklar dolayısıyla sorumlu tutmayı öngörüyor. Ve her ne kadar yaş doğrulamayla sınırlı olsa da bu konudaki sorumluluğun doğrudan platformlara yüklenmesi, bireysel sorumluluğun ötesine geçilmesi bakımından oldukça önemli bir gelişme. Zira bu tarz yasal düzenlemeler sayesinde hem sosyal medya platformlarının hesap verebilirliği sorgulanmış oluyor hem de bu platformlar şeffaflık içermeyen, ayrıca kullanıcıda bağımlılık yaratmayı amaçlayan algoritmaları sebebiyle içerik kontrolünden de sorumlu tutulmuş oluyor. 

Benzer bir yasak 2025 yılında Avustralya’da yürürlüğe girdi ve şu an İspanya’nın yanı sıra, Fransa ve Portekiz’de de gündeme gelmesi söz konusu. Avrupa Parlamentosu ise 16 yaşından küçük çocukların sosyal medya erişiminin kısıtlanmasını, 13-16 yaş aralığı için de kısıtlamanın ebeveynin izni koşuluna bağlı olmasını öneriyor. 

Bilmediklerimiz

Belirttiğimiz bu hususlar dışında  hemen hemen her şey belirsiz durumda. Asıl önem arz edense sosyal medyanın yasa tarafından nasıl tanımlanacağı. Mesela Avustralya’da sosyal medya yasağı Telegram, WhatsApp gibi mesajlaşma uygulamalarını, yapay zekâ tabanlı her tür uygulamayı, ayrıca kumar ve bahis sitelerini de kapsıyor. Peki İspanya’nın öngördüğü düzenleme hangi sosyal ağları hedef alacak? Video ve yayın platformlarını içerecek mi ya da Roblox gibi oyunları? Yanıtlanması gereken pek çok soru var. 

Önemli olduğunu düşündüğümüz bir başka meseleyse sosyal medyaya giriş yapmak için kullanılması öngörülen Beta Digital Wallet isimli sistemin nasıl kullanılacağı. Çünkü bu sistem 16 yaşından küçük çocuklarla birlikte bütün İspanyolları ilgilendiriyor. Üstelik konunun uzmanları, çocukların bu tarz önlemleri atlatmak için çok kısa sürelerde farklı yöntemler geliştirebileceğini, bunun da daha denetimsiz bir sosyal medya kullanımına yol açabileceğini belirtiyor. 

Yasağı haklı çıkaran kanıtlar

Sosyal medyanın gençler üzerindeki olumsuz etkilerinden bahsedip geçmek ve buna karşı önlem almamak her geçen gün bu meseleyi basitleştirse de şöyle bir problemle karşı karşıyayız: muhakeme, dikkat süresi ve kişinin kendi kendini denetlemesini sağlayan beyin fonksiyonları geç ergenlik döneminde gelişir. Dolayısıyla gençlerin dijital içeriğe olan erişimlerini ve bu içeriği tüketmek için harcadıkları zamanı kendi kendilerinin yönetmeyi öğrenmesi gerekiyor. 

Nitekim yapılan son araştırmalara göre ekran kullanımını tamamen kaldırmak yerine sorumlu ve dengeli bir kullanım daha olumlu sonuç veriyor. Örneğin dengeli bir ekran kullanımı çocukların eğitim kurumlarıyla daha fazla aidiyet kurmasına ve daha iyi bir akademik performansla ilişkili. 

UNICEF’e göre sosyal medya birçok genç için bir şeyler öğrenmeye, başkalarıyla bağlantı kurmaya ve kendini ifade etmeye yarayan bir nevi can simidi. Üstelik günümüz gençlerinin en önemli problemlerinden biri de yalnızlık. Özellikle bir ülkede azınlık statüsünde olanlar ve dezavantajlı gruplara mensup gençlerde sosyal medya akranlarıyla yaşadıkları kopukluğu azaltabiliyor. 

Yasağın ötesindeki gerçekler

Korelasyonla nedensellik arasında bir karmaşa yaşanması ve sosyal medyanın bu konudaki problemin doğrudan kaynağı olmak yerine halihazırda var olan problemi artırıyor olabileceği ihtimalinin göz ardı edilmesi, akla ilk gelen risklerden biri. 

Sosyal medyanın çocukların ruh sağlığı üzerindeki etkisine dair kanıtların niteliğiyse oldukça sınırlı. Üstelik farklı bağlamlar ve kişisel değişkenler dikkate alındığında tek başına sosyal medyanın etkisinin görece zayıf kaldığı görülüyor. Sorunların kökeni toplumsal yapıya dayandığındaysa teknik kısıtlamalar elbette her zaman olduğu gibi gerçek bir çözüm olmaktan hayli uzak. 

Sonuç itibariyle akran zorbalığı, kadın düşmanlığı, ırkçılık ve akademik baskı gibi daha derinde yatan sebepleri ele almadan yalnızca sosyal medyayı sorumlu tutmak ve buna göre bir yasak uygulamak gençlerin dikkatini gerçek sorundan uzaklaştırmak ve dolayısıyla da asıl meseleyi çözümsüz bırakmak anlamına geliyor. 

Etkileri değerlendirmek

Bu konuyu araştıranlar açısından yanıt bekleyen en temel sorulardan biri, yasağın etkisinin nasıl, ne zaman ve hangi göstergelerle ölçüleceği.

Zira Avustralya’nın etki değerlendirme yönergesi ağırlıklı olarak yaş doğrulama siteminin olması gerektiği gibi işleyip işlemediğine odaklanıyor. Sonuçlarsa pek umut verici değil. Doğruluk oranı platforma ve kullanıcı profiline göre önemli ölçüde değişirken on altı yaşa yaklaştıkça daha fazla hatayla karşılaşılıyor. Şu aşamada ruh sağlığı ya da akademik başarı gibi daha kapsamlı göstergelere yönelik bir ölçüm planı ise gündeme gelmiş değil. Dolayısıyla İspanya’daki düzenlemenin gençlerin sosyal medya kullanımının zararlı etkilerini azaltmaya ya da hafifletmeye odaklanabilmesi için açık, şeffaf ve ölçülebilir etki kriterlerine dayanması şart. 

Ev ve okulun önemi

Yanıt bekleyen daha pek çok soru var: Söz konusu yasak, sorumlu kullanımı teşvik eden eğitim politikalarıyla desteklenecek mi? Peki ailelerin bu süreçteki rolü ne olacak ve onlara ne tür destek mekanizmaları sağlanacak? Ya da çocukların eğitim maksatlı çevrimiçi aktiviteleri nasıl düzenlenecek?

Elbette bütün bu sorulara tek tek yanıt bulunabilir ve alternatif çözümler üretilebilir. Fakat bunun için bir şeyler yasaklamak tek başına yeterli değil. Düzenlemenin sosyal ve eğitsel politikalarla birlikte hayata geçirilmesi şart. Şimdilik gözler düzenlemenin yayımlanmasında. Kapsamlı bir bilimsel değerlendirmeyse ancak sonrasında mümkün olacak. 

Çeviren: Fulya Kılınçarslan