Kırsal yaşamın küçülmesi çıkan orman yangınlarının artmasına sebep oldu ama yerel ekonomiler güçlendirildiği takdirde bu yıkımın önüne geçilebilir. 

Her yaz İspanya’da büyük çaplı orman yangınları çıkar, yayılır, manşetleri ele geçirir ve ardında derin yıkım izleri bırakarak söner. Bu yıl özellikle Tarifa, Zamora, Madrid, Galiçya ve Extremadura bölgelerinde çıkan yangınlar hem öncekilerden çok daha şiddetli hem de yıkıcıydı – UNESCO Dünya Mirası listesinde yer alan Las Médulas doğal yaşam parkı tamamen yok oldu. 

Her ne kadar ortaya çıkan yıkımın boyutları yıldan yıla farklılık gösterse de – 2022’de 310.000 hektarın üzerinde bir alan yanarken bu rakam 2024’te 48.000 hektar civarındaydı – yangının yerel topluluklar üzerinde bıraktığı izlerin, orman ekosistemine ve biyoçeşitliliğe verdiği zararın telafisi çok güç. Dolayısıyla bu tarz felaketlerle mücadele etmenin en iyi yolunun öncelikle bu felaketlerin meydana gelmesini önlemek olduğunun, şu an her zamankinden daha fazla anlaşılması gerek.  

Yangın üçgeni

Yangınları önlemek için öncelikle bunların nasıl başladığını bilmeliyiz. Aslında çok temel bir ilkeyle izah edilir.  Yangının başlaması ve devam etmesi için gerekli olan üç unsur var: Isı, oksijen ve yakıt. Bu üç unsurun oluşturduğu yangın üçgeninde unsurlardan biri ortadan kaldırılırsa yangın söner. 

İlk kıvılcım genellikle ısı kaynaklıdır ve bu insan eliyle yakılan bir ateş olabileceği gibi yıldırım çarpması gibi doğal bir olay da olabilir. İspanya’daki yangınların %90’ınından fazlasıysa insan eliyle çıkarılan yangınlardır. Ardından devreye oksijen girer ve çakan kıvılcım hızla büyümeye başlar – yanan bir mumun üzerini cam bardakla kapadığınızda fitildeki ateşin sönme nedeni oksijensizliktir. Son olarak yakıt eklenir ve yangın üçgeni tamamlanır. Ancak bütün yakıtlar birbirinin aynısı değildir. Mesela kömür, barbekü ateşinde kolay yanmadığından tutuşmayı hızlandırmak ve ateşi büyütmek için çıra gerekir. Bu durum kırsal kesim için de geçerlidir; kurumuş bitki ve dallardan oluşan çalılar ya da kurumuş makilik alanlar çıra vazifesi görür. Hemen tutuşur, ateşin hızla yayılmasına ve ağaçlara sıçramasına neden olur.

Kırsal kesimdeki nüfusun azalması 

Isı ve oksijen kontrolümüz dışındadır. Bu da demektir ki, yangınları önlemenin elimizdeki en gerçekçi yolu üçüncü bileşeni, yani yakıtı kontrol altına almak. 

Şu an hem ormanlık alanlarda hem de yakınlarındaki açık arazilerde önemli ölçüde yakıt birikimi var ve bunun en önemli sebebi, artık tarım ya da otlatma için kullanılmayan geniş arazilerin istikrarlı bir biçimde terk edilmesi. Bir zamanlar insanların kontrolü altında bulunan ve özenle korunan bu alanlar günümüzde doğal yakıt vazifesi gören kuru bitki örtüsüyle kaplı. 

Çıkan bir yangını söndürmeye çalışmak, mücadele konusunda yapılabilecek son şeydir çünkü bu noktaya gelindiğinde aslında çok geç kalınmış olur. Dolayısıyla önemli olan yalnızca alevlere müdahale etmek değil, aynı zamanda doğal olarak oluşan bu yakıtı kontrol altına alabilmek için araziyi aktif bir biçimde yönetmektir. Fakat burada yönetmekle kast edilen şey açık alanları tamamen ortadan kaldırmak ya da orman civarındaki kuru bitki örtüsünü söküp atmak değil, açık alanları dikkatli bir biçimde kontrol altına almaktır. Zira “temiz” orman dediğimizde bitki örtüsünden tamamen arındırılmış, yalnızca ağaçlardan oluşan bir alan anlaşılmaz. Orman altı bitki örtüsü biyolojik çeşitliliği barındıran, temel habitatları destekleyen, sağlıklı ve sağlam bir ekosistemdir.  

Ormanın değeri nasıl belirlenir?

Orman yangınlarını önlemenin anahtarı, orman kullanımına dayalı kırsal bir ekonomi yaratmaktır. Fakat böylesi bir proje nüfusun azaldığı kırsal bölgelere verilen isim olan  “la España vaciada”, yani içi boşalmış İspanya’da ihtiyaç duyulan istihdamı yaratacak olsa da, epey maliyetli bir iştir ve ormanlara yatırım yapmanın niçin önemli olduğunu başka bir örneğe gerek kalmadan açıklar.  Zira bir ormanın, insan yaşamıyla birlikte varlığını sürdürebilmesi için o ormandan sağlanan ürün ve hizmete odaklı, sürdürülebilir bir ekonomi oluşturmak gerekir. Bu tarz bir ekonomiyse geniş çaplı hayvancılıktan ormancılığa, karma tarımdan turizme ve başkaca orman içi faaliyetlere kadar hali kapsamlıdır. 

Bir ormanın varlığını sürdürebilmesi için, sağladığı ürün ve hizmetlere odaklanan sürdürülebilir bir ekonomi oluşturmak gerekir. Bunlar arasında geniş çaplı hayvancılık, ormancılık, karma tarım, turizm ve diğer odun dışı ürünler yer alır.

İspanya’da kırsal alanların aktif yönetimini istihdama ve fırsata çevirmenin sürdürülebilir yöntemlerini araştıran PRISMA, BIOVALOR ve Bio+Málaga gibi projeler var ve tamamı, Avrupa’nın farklı bölgelerinde işlerlik kazandırılan SCALE-UP, RIBES ve BioRural gibi başka projelerle işbirliği halinde. Bu tür girişimler ormanlarımızı yalnızca doğal alanlar olarak görüp korumayı hedeflemekle kalmıyor, onları aynı zamanda yerel kalkınmanın en temel güçlerinden biri olarak yeniden tanımlar.  

Yangınları önlemek için teknolojiden faydalanmak 

Kırsal ekonomilerinden gelişmesinde pekâlâ teknolojiden faydalanılabilir. Mesela Navarre bölgesinde devreye sokulan acil durum hizmeti riskli alanları haritalandıran, yangın esnasında müdahaleye imkân tanıyacak erişim yollarını görselleştiren ve müdahalelerin gerçek zamanlı olarak koordinesini sağlayan coğrafi bir bilgi sistemi geliştirdi.

Yangınları söndürmekten ziyade önlemeye odaklanan bu tarz sistemler yanıcı materyallerin biriktiği alanlarla birlikte kullanılmayan yolları ve acil müdahale gerektiren kısımları haritalandırır. Bu sayede ormanlık alanlar verilere dayalı olarak yönetilir ve en çok ihtiyaç duyulan alanlarda yatırım yapılarak arazi ekosisteme zarar vermeyecek, aksine onu koruyacak bir biçimde doğru ve verimli şekilde kullanılabilir. 

Döngüsel ekonomi ve yangınların önlenmesi 

Orman işleri arasında yaz yangınlarının kış aylarında söndürüldüğünü ima eden bir atasözü vardır. Yangınları önlemek, orman kaynaklarımızı yıl boyunca nasıl kullandığımızı yeniden düşünmek anlamına gelir. İyi yönetilen bir orman hem ürün ve hizmetler aracılığıyla döngüsel biyoekonomiyi besler hem de bütün ekosistem için güvenli bir alan sağlar. 

Ormana değer verildiğine yalnızca orman üzerindeki tehditler azalmakla kalmaz aynı zamanda özen gösterilen vahşi yaşam sayesinde kırsal ekonomi canlanır ve köylere yeniden hayat gelir. Daha müreffeh ve dirençli bir gelecek için elimizdeki en büyük hazine ormanlarımız. İyi yönetilen bir orman biyolojik çeşitlilik açısından daha zengin ve daha canlı olduğu gibi, iyi yönetim elbette öncelikle yangın riskini azaltır. 

Çeviren: Fulya Kılınçarslan