Benim için önemli olan şu: Bu coğrafyanın sesini bugünün diliyle duyurabilmek. Küçük de olsa bizden bir şey taşıyan, ama dünyaya kapalı olmayan hikâyeler yazmak.
Bener Karaçor’un Karbon Başlangıçlar ve Muhteşem Sonlar romanı bir intiharla açılıyor. Ancak anlatı ilerledikçe ölüm geri çekiliyor, yerini başka bir mesele alıyor: yarım bırakılmış hikâyeler ve onlarla kurulan sorumluluk ilişkisi. Atlas’ın çocukluk odasında kurulan evren bu yüzden yalnızca bir sığınak değil; hatırlamanın, yüzleşmenin ve yeniden kurmanın alanı. Dolabın kapısı açıldığında geri dönen şey bastırılmış bir travmadan çok ertelenmiş ihtimaller oluyor; Hıbılık konuşuyor, karakterler söz istiyor, anlatı kendi içinden çoğalmaya başlıyor.
Roman, bireysel bir kriz hikâyesi gibi görünse de hafıza, anlatı ve çağın ruh hâli üzerine düşünmeye çağıran daha geniş bir alan açıyor. Mitolojik imgeler, çocukluk anıları ve çağdaş yalnızlık duygusu aynı anlatı içinde yan yana geliyor. Bener Karaçor’la, Karbon Başlangıçlar ve Muhteşem Sonlar üzerinden hafızanın nasıl çalıştığını, kurmacanın kolektif korkularla nasıl temas ettiğini ve yarım kalmışlık duygusunun bugünün dünyasında neden bu kadar tanıdık olduğunu konuştuk.
Adalet Çavdar: Roman intiharla açılıyor ama anlatı ilerledikçe ölüm geri çekiliyor, sorumluluk öne çıkıyor. Atlas’ın fiziksel yokoluş̧ ihtimali ile anlatısal yüzleşme zorunluluğu arasında bilinçli bir paralellik mi kurdunuz?
Bener Karaçor: Roman intiharla açılıyor, evet. Ama ben ölümü hiçbir zaman bir kapanış olarak görmedim. Ölüm benim için bir eşik. Atlas fiziksel olarak yok olma ihtimaliyle yüzleşirken anlatısal olarak kaçamayacağı bir yüzleşmeye sürükleniyor. Bu iki hattın paralel ilerlemesi benim için önemliydi.
Atlas’ın bedeni zayıfladıkça sesi güçleniyor. Fiziksel olarak silinme ihtimali arttıkça anlatı alanı genişliyor. O konuştukça başka karakterler doğuyor, başka hikâyeler açılıyor. Yani varlığı azalırken etkisi çoğalıyor. Bu bilinçli bir karşıtlık.
Roman bir noktadan sonra “Atlas yaşayacak mı?” sorusundan çok “Atlas’ın kurduğu dünya ne olacak?” sorusuna evriliyor. Çünkü beden sonlu ama anlatı çoğalabilir. Atlas bunu sezgisel olarak biliyor. Belki de bu yüzden yazıyor.
Yazarken bunu bir matematik denklemi gibi kurmadım ama sezgisel olarak fiziksel yok oluş ile anlatısal varoluşu karşı karşıya getirdiğimi söyleyebilirim. Geriye dönüp baktığımda bu paralelliğin romanın omurgasını oluşturduğunu görüyorum.
İnsan kaybolabilir. Ama anlattığı hikâyeler ondan çok sonra bile var olmaya devam edebilir.
AÇ: Dolap metaforu bastırılanın geri dönüşü gibi çalışıyor; fakat bu dönüş̧ travmatik değil, müzakereci. Atlas’ın karakterleriyle hesaplaşması bir mahkeme mi, yoksa bir yeniden inşa alanı mı?
BK: Dolap kolayca “bastırılanın geri dönüşü” olarak okunabilir. Ama ben onu klasik bir travma mahzeni gibi düşünmedim. Benim için dolap, yarım kalmış ihtimallerin askıya alındığı bir ara mekân. Atlas’ın yazıp bıraktığı, tamamlamaya cesaret edemediği karakterler orada bekliyor.
Kapı açıldığında geri dönen şey bir travma değil; ertelenmiş bir sorumluluk. Bu yüzden dönüş travmatik değil, müzakereci. Kimse bağırmıyor, kimse hüküm vermiyor. Ama çok net bir soru var: “Beni neden yarım bıraktın?”
Atlas’ın karakterleriyle karşılaşması bir mahkeme değil. Mahkemede hiyerarşi vardır; yargılayan ve yargılanan bellidir. Burada ise güç dengesi sürekli değişiyor. Bazen Atlas yazan olarak üstün konumda, bazen karakterler varlık iddiasıyla onu sıkıştırıyor. Bu daha çok bir yeniden inşa alanı.
Dolap benim için bir cezaevi değil; bir bekleme odası. İçeride bastırılmış korkular değil, tamamlanmayı talep eden anlatılar var. Ve o kapı açıldığında olan şey hesap sormak değil, devam etme hevesi.
Her şeyi travma üzerinden okumak mümkün. Ama ben dolabı biraz daha canlı, biraz daha oyunlu bir yer olarak kurdum. Bastırılmış olan değil; ertelenmiş olan geri dönüyor. Ve ertelenmiş olan geri döndüğünde, yıkmaktan çok yeniden kurmaya çalışıyor.
AÇ: Hıbılık, mitolojik bir figürün içinden çıkıp modern bir bilinçle konuşuyor. Onu bir masal unsuru olmaktan çıkarıp düşünsel bir aktöre dönüştürmek bilinçli bir tercih miydi?
BÇ: Hıbılık’ı en başta “mitolojik bir figürü modern bilinçle konuşturacağım” diye tasarlamadım. Ama onu yalnızca masalsı bir unsur olarak bırakmak da istemedim. Masal figürü dekor olabilir; ben dekor istemedim.
Hıbılık dolaptaki yarım kalan karakterlerin sesi gibi çalışıyor. Biraz patili bir sendika temsilcisi gibi; “Bizi yazdın ama bitirmedin” deme cesareti var. Bu yüzden sadece fantastik bir varlık değil, metnin içindeki adalet duygusunun taşıyıcısı.
Mitolojik bir kökten geliyor ama çağdaş bir yerden konuşuyor. Çünkü Atlas çağdaş bir bilinç. Hıbılık onun içinden doğuyor. O yüzden hem masal hem itiraz. Hem oyun hem eleştiri.
Onu düşünsel bir aktöre dönüştürmek bilinçliydi; masalın içinde kalmasını istemedim. Ama bu kadar güçlü bir vicdan figürüne dönüşmesi yazma sürecinin kendi dinamizmiyle oldu. Bir noktada Hıbılık sadece bir karakter değil, metnin iç denetimi gibi davranmaya başladı.
Yazar bazen bir karakteri kurar, bazen de karakter yazarı zorlar. Hıbılık ikinci kategoriye daha yakın. Ve ben o zorlamayı susturmadım.
AÇ: Küçük Karanlık bölümünde korkular ipliğe, iplik yaratığa dönüşüyor. Bu sahne bireysel bilinçten kolektif karanlığa geçiş̧ anı gibi. Romanın toplumsal boyutunu bu metafor üzerinden mi kurdunuz?
BK: “Küçük Karanlık” bölümünde korkuların ipliğe, ipliklerin yaratıklara dönüşmesi benim için önce bireysel bir yerden çıktı. İnsan korkusunu içinde tuttuğunda soyut kalıyor. Ona biçim verdiğiniz anda somutlaşıyor. Atlas’ın ve diğer karakterlerin yaptığı şey tam olarak bu: İçlerindeki karanlığı bir bedene büründürmek.
Ama iplik metaforu ister istemez tekil kalmıyor. İplik doğası gereği bağ kurar. Bir iplik diğerine dolanır, bir düğüm başka bir düğümü çağırır. Korkular da böyle çalışıyor. Birinin bastırdığı şey diğerinin suskunluğuna eklemleniyor. Orada bireysel bilinç, kolektif bir karanlığa doğru genişliyor.
Bu sahneyi yazarken “şimdi toplumsal bir metafor kuruyorum” diye oturmadım ama ipliğin ağ oluşturma potansiyeli zaten baştan toplumsal bir imge taşıyor. Çünkü kötülük tek bir merkezden patlamıyor; örülüyor. Ve örülürken herkesin eli bir yerinden değiyor.
Romanın toplumsal boyutu da tam burada devreye giriyor. Karanlık gökten inmiyor, iplik iplik dokunuyor. Ve çoğu zaman o ipliğin ucunda sıradan bir insan var.
Solbris’in yer altından çıkması da bu yüzden sembolik. Kaynağı yerin altı gibi görünse de beslendiği şey yukarıdaki arzular, korkular ve suskunluklar. Yaratık yerin dibinden değil, birikmiş bilinçten doğuyor.
O sahne benim için bir eşik: Bireysel korkunun biçim kazandığı ve biçim kazandıkça başkasına temas ettiği an. Orada artık mesele sadece Atlas değil; bir ağın parçası olan herkes
AÇ: Atlas’ın krizi kişisel gibi görünse de arka planda bir kuşak sıkışması hissi var. Onu yalnız bir birey olarak mı düşündünüz, yoksa çağının ruhunu taşıyan bir figür olarak mı?
BK: Atlas’ı bir kuşak temsili olarak tasarlamadım. Onu önce çok kişisel bir yerden düşündüm. Terk edilmiş ama sevgisiz değil. Yalnız ama yoksun değil. Babaanne evi onun için bir kırılma değil; bir tutunma noktası. Yani dramatik bir mağduriyet hikâyesi yazmak istemedim.
Ama Atlas’ın yaşadığı kriz sadece bireysel de değil. Çünkü içinde bulunduğumuz çağ zaten askıda olma hâlini normalleştirmiş bir zaman. Hastalık olmasa bile belirsizlik hayatın parçası. Bu, sadece bir kuşağın değil, çağın ruhu.
Yalnızlık meselesi de burada devreye giriyor. Atlas yalnız ama bu romantize edilmiş bir izolasyon değil. Daha çok çağdaş bir yalnızlık. Kalabalıkların içinde kendi zihnine sıkışmak gibi. Bağlantının arttığı ama temasın azaldığı bir dönem.
Fakat Türkiye’de yaşamanın getirdiği bir katman daha var. Yarım bırakılmışlık dünyanın ortak duygusu olabilir; ama bizde biraz da yarım bıraktırılmışlık var. Koşullar, ekonomik ve toplumsal kırılmalar, sürekli ertelenen gelecek duygusu… Atlas’ın “yaşadığınız ülkeyi ben size anlatmayayım” demesi bu yüzden önemli. O cümle bir açıklama değil, bir ima.
Atlas’ı bir kuşağın sembolü yapmak istemedim. Çünkü semboller düzleşir. Atlas düz bir figür değil. Hayatı seven, pratik, ironik biri. Krizini estetize etmiyor. Hastalığın getireceği ihtimalleri görüyor ama hayatı küçümsemiyor.
Onu çağının içinden geçen bir birey olarak görüyorum. Çağın ruhunu taşıyor olabilir ama o ruh tarafından tamamen belirlenmiyor. Çünkü insan, koşulların ürünü olduğu kadar onlara verdiği cevaptır da.
AÇ: Roman boyunca hafıza sabit bir arşiv değil; yeniden kurulan bir alan gibi. Sizce hafıza bir sığınak mı, yoksa insanın kendini sürekli yeniden yazdığı bir kurgu mu?
BK: Hafızayı hiçbir zaman sabit bir arşiv olarak görmedim. Daha çok yeniden yazılan bir metin gibi düşünüyorum. Aynı anıyı iki farklı zamanda hatırladığınızda aynı hikâyeyi anlatmıyorsunuz. Ton değişiyor, kelimeler değişiyor, bazen suçlu ya da kahramanlar bile değişiyor. Bu bile hafızanın canlı olduğunu gösteriyor.
Bu yüzden hafıza hem sığınak hem kurgu. Ama sığınak olabilmesi zaten kurgu olmasına bağlı. İnsan kendini koruyacak bir versiyon üretir. Bazen bir ayrılığı yumuşatır, bazen bir hatayı küçültür, bazen bir sevgiyi büyütür. Bu bir yalan değil; hayatta kalma biçimi.
Gerçekle kurgu nerede ayrılıyor? Belki de hiç ayrılmıyor. Çünkü anlatmaya başladığımız anda seçiyoruz. Seçmek, eksiltmek ve vurgulamak zaten bir kurgudur. Hafıza da böyle çalışır.
Roman boyunca hafızayı sabit bir dosya gibi değil, sürekli inşa edilen bir alan olarak düşündüm. Atlas geçmişine döndüğünde onu arşivden çıkarmıyor; yeniden yazıyor. Bazen affedebilmek için, bazen dayanabilmek için, bazen de kendini başka bir hikâyede konumlandırabilmek için.
Belki hafıza bir sığınak değil; insanın kendine kurduğu geçici bir mimari. Ve her hatırlayışta o mimarinin duvarları biraz yer değiştiriyor.
AÇ: Korkuların anlatıya dönüşmesi, toplumun kendi karanlığını üretmesi fikrini çağrıştırıyor. Sizce kurmaca, kolektif korkularla yüzleşmenin bir biçimi midir?
BK: “Küçük Karanlık” bölümünde korkuların ipliğe, ipliğin yaratığa dönüşmesi tam da bunu anlatıyor. O yaratıklar dışarıdan gelmiyor. İnsanların anlattığı masallardan, birbirlerine aktardıkları endişelerden, suskunluklardan örülüyor. Karanlık ithal değil; üretilmiş.
Mutlu’nun dilinden düşürmediği ejderha da bunun örneği. Ejderha fantastik bir unsur gibi görünse de aslında onun en büyük korkusunun biçim almış hâli. Korku adlandırıldıkça, anlatıldıkça madde kazanıyor. Soyut kaldığında içte duruyor; dile geldiğinde bedene bürünüyor.
Bu yüzden kurmaca kolektif korkularla yüzleşmenin bir yolu olabilir. Ama bunu terapötik bir alan gibi görmüyorum. Kurmaca bir teşhis koymaz; bir sahne kurar. İnsan korkusuyla tek başına kalamaz. Onu anlatır, paylaşır, büyütür ya da dönüştürür.
“Küçük Karanlık” burada bir tür orkestra şefi gibi çalışıyor. İplikler tek tek bireysel; ama birbirine değdiklerinde kolektif bir karanlık oluşuyor. Kötülük gökten inmiyor; iplik iplik örülüyor. Ve her ipliğin ucunda bir insan var.
Kurmaca o alanı açar. Korkuyu görünür kılar. Bazen abartarak etkisizleştirir; bazen tam tersine ona yeni bir güç kazandırır.
Ve şunu da unutmamak gerekir: Korkular anlatıya dönüştüğünde her zaman iyileşmeyiz. Bazen o anlatılar yeni korkular üretir. “Küçük Karanlık” biraz da bunu gösteriyor. Karanlık sadece çözülmez; dolaşıma da girer.
AÇ: “Yarım kalmışlık” romanda neredeyse çağın ruh hali gibi duruyor. Sizce bugünün insanı tamamlama iradesini mi kaybediyor, yoksa seçenek fazlalığı içinde karar veremez hale mi geliyor?
BK: Belki de hepsi.
Bugünün insanı sürekli bir ihtimal bolluğunun içinde yaşıyor. Daha iyi bir versiyon, daha doğru bir seçim, daha uygun bir zaman… Bu kadar ihtimal arasında karar vermek zorlaşıyor. Çünkü her seçim aynı anda bir vazgeçiş anlamına geliyor. Vazgeçmek ise çağımızın en zor kararı.
Ama mesele sadece seçenek bolluğu değil. Bir de sürekli ertelenen bir hayat hâli var. “Daha sonra” dediğimiz şeyler birikiyor. Yarım kalan projeler, yarım kalan ilişkiler, yarım kalan cümleler… Askıda kalmak geçici bir durum olmaktan çıkıp kalıcı bir psikolojiye dönüşüyor.
Romanda “yarım”lık bu yüzden çağın ruhu gibi duruyor. Ama ben bunu yalnızca bir zayıflık olarak görmüyorum. Yarım kalmak bazen cesaretsizlik olabilir; bazen de bilinçli bir bekleme hâli. Atlas da bir eşikte duruyor. Karakterler de öyle. Hem tamamlanmayı hem de yüzleşmeyi bekliyorlar.
Belki de tam olmak diye bir şey yoktur. İnsan zaten eksik bir varlık. Biz sadece bunu daha görünür kılan, daha hızlı ve daha sert bir çağda yaşıyoruz
Ama yukarıda da dediğim gibi biz Türkiye’de çok daha özel bir deliliği paylaşıyoruz.
AÇ: Çocukluk odası hem güvenli hem kapalı bir mekân. Bu oda bir kaçış̧ alanı mı, yoksa ileriye geçebilmek için kurulmuş̧ bir eşik mi?
BK: Çocukluk odasını yazarken onu önce güvenli bir alan olarak düşündüm. Atlas’ın sığınabileceği, nefes alabileceği bir yer. Ama o oda sadece korunma alanı değil. Çünkü çocukluk mekânları hiçbir zaman tamamen masum değildir; hatırlamanın başladığı yerlerdir.
O yüzden o oda bir kaçış değil, bir eşik. Atlas orada saklanmıyor; geçmişiyle temas ediyor. Ve geçmişle temas ettiğiniz anda ileriye doğru bir hareket başlar. İlerlemek bazen kaçmakla değil, dönüp bakmakla mümkün olur.
Çocukluk odası bu anlamda kapalı ama üretken bir mekân. Güvenli ama aynı zamanda dar. İçeriye kapanmak mümkün ama orada kalmak mümkün değil. Çünkü hafıza sizi bir noktada dışarı iter.
Ben o mekânı bilinçli olarak hem sığınak hem eşik gibi kurdum. Sığınak olması Atlas’ın dağılmamasını sağlıyor; eşik olması ise hikâyenin ilerlemesini. Eğer sadece kaçış alanı olsaydı, roman orada donardı.
Kendimizden yola çıkalım. Hayat çok üzerimize geldiğinde ister istemez bir nostaljiye düşeriz. İmkânı olanlar çocukken mutlu oldukları yerlere nefes almaya kaçar. Şanslıysak oraya geri dönebiliriz ama kalamayız. Orası bazen bir başlangıç noktasıdır, bazen de bir mola yeri. Ama varış noktası değildir.
AÇ: Bu ilk romanınız. Okur sizi yeni tanıyor. Bu metinle kendinizi hangi edebi hatta yerleştiriyorsunuz? Mitolojiyle beslenen bir çağdaş̧ anlatı mı, yoksa hafıza ve kimlik üzerine kurulu bir iç anlatı mı?
BK: Kendimi bir hatta kesin biçimde yerleştirmek için erken olduğunu düşünüyorum. İlk roman ve yazarlık biraz uzun mesafe işi. Ama metnin durduğu yerle ilgili daha net konuşabilirim.
Bu roman mitolojiyle besleniyor, evet. Ama folklorik ya da nostaljik bir yerden değil. Mitleri bugüne taşımak, onları vitrine koymak değil; bugünün zihniyle yeniden düşünmek istiyorum. Yeraltı, karanlık, yaratık… Bunlar masalsı süsler değil; çağdaş bilincin metaforları.
Aynı zamanda bu bir iç anlatı. Çünkü bütün o mitolojik ve epik katmanın merkezinde bireysel bir bilinç var. Atlas’ın sesi olmadan o evren kurulamazdı. Dışarıdan büyük görünen her şey, içerideki bir kırılmanın uzantısı.
Dolayısıyla metin iki hattın kesişiminde duruyor diyebilirim: Mitolojiyle beslenen çağdaş bir anlatı ve hafıza ile kimlik üzerine kurulu bir iç yolculuk. Biri diğerini dışlamıyor. Tam tersine, birbirini besliyor.
Benim için önemli olan şu: Bu coğrafyanın sesini bugünün diliyle duyurabilmek. Küçük de olsa bizden bir şey taşıyan, ama dünyaya kapalı olmayan hikâyeler yazmak. Eğer bir hatta yerleştirmek gerekirse, kendimi yerel mitleri çağdaş bilinçle yeniden kurmaya çalışan bir anlatı çizgisinde görüyorum.
