Bir İntikam Romanı • Moby Dick’i Niçin Okumalısınız?
30 Eylül 2018 Edebiyat Liste

Bir İntikam Romanı • Moby Dick’i Niçin Okumalısınız?


Twitter'da Paylaş
0

Mobby Dick insan doğasındaki köklü değişimlerin kapısını aralayan kitaplardandır. Okur içinde bastırdığı, gizlediği duygularıyla yüzleşecektir...

Dünya edebiyatına ölümsüz eserler kazandıran Herman Melville. Yaşarken kitapları ilgi görmedi ve öldüğünde neredeyse unutuldu. Moby Dick de yayımlandığı yıllarda okurunu bulamayan romanlardan. Yazarın ölümünden yıllar sonra yeniden keşfedildi ve önemli bir klasik olarak Amerikan edebiyatının köşe taşlarından biri haline geldi. Çok katmanlı, iç içe geçen hikâyelerden oluşan roman, yazarın yarı otobiyografik kitapları içinde en bilinenlerindendir ve günümüzde de güncelliğini koruyan, denizcilik üzerine yazılan büyük bir destandır.

hermann melcville moby dick

1

Moby Dick intikamın insan ruhunda yarattığı tahribatın sözcüklere dökülmüş halidir. İntikam, soğuk yenen bir yemektir, diyor Dostoyevski. Büyük kötülüklerin nezaketle yapıldığı günümüzde artık intikam yeminleri ulu orta yapılmıyor, ama kıskançlık gibi, olabildiğince gizlenen kötü bir duygu olarak kabul ediliyor. Günümüz insanı affetmeyi Tanrı’ya bıraktı ve ilahi adalete inancını kaybetti. Borges, kayıtsızlığı bir çeşit intikam olarak görüyordu. Kendini bir amaca adamış Kaptan Ahab’ın, içini kaplayan korkunç kin ve öç alma arzusuyla hem tanrıyla hem insanlarla hem de çevresiyle nasıl bağını kopardığını anlamak için okunası bir romandır.

2

Mobby Dick insan doğasındaki köklü değişimlerin kapısını aralayan kitaplardandır. Okur içinde bastırdığı, gizlediği duygularıyla yüzleşecektir, bu da onda değişimin kapılarını aralayacak olan önemli adımlardandır. Roman kişinin kendi içine yaptığı yolculukta okura rehberlik ediyor. Yer yer semboller ve metaforlarla doludur, kitapta geçen her isim bilinenden fazlasıdır. Okur derinlikli bir okuma sonunda dedektif gibi karşısına çıkan sembollerin izini sürmek zorunda hissediyor kendini.

herman melille moby dick

3

Roman on dokuzuncu yüzyılda Peqoud adlı bir gemiyle balina avına çıkan kaptan Ahab ve mürettebatının maceralarını hikâye ediyor. Kaptan Ahab sakat kalmasına neden olan beyaz balina Moby Dick’i aramak ve öldürmek için uzak denizlere açılır. İnsanoğlunun tarihsel süreçte canavarlarla mücadelesinin modern zaman karakterlerindendir o. Sayfalar ilerledikçe mürettebat, balina avından öte bir amaçları olduğunu fark eder. Kaptan Ahab’ın kini o kadar şiddetli ki, kendiyle beraber yanındakilerin de mahvına sebep olmak umurunda değildir. Zihnini kılıçtan keskin ve tehlikeli düşüncelerle dolduran kaptan aynı zamanda karizmatik, inatçı, bir diktatör kadar vicdansız ve sert bir adamdır. Direnişin tek kişide vücut bulmuş halidir o. Moby Dick’in büyüklüğü karşısında kendini küçük ve yenilmiş hissetmesi Kaptan Ahab’ın nefretini körükler. Nefret romanın bir başka karakteri olarak ete kemiğe bürünür ve geminin kaptan köşkünde yerini alır. Ahab, Moby Dick’i bütün kötülüklerin timsali olarak görür, onu öldürmenin savaşını verir ve sonunda bu savaşın kaybedeni olur. Bir konuşmasında, içindeki büyüklenmenin devasa boyutlarını ifşa eder, Beni güneş küçük düşürse, güneşi vururum, der ve kendini dünyanın, hatta evrenin merkezine yerleştirerek gerçekliğin sınırlarını ortadan kaldırır. Ahab’ın yardımcılarından Starbuck kaptana, yaptığının delilik olduğunu söyleyen tek kişidir. Kaptan, Ben deliliğin delirmiş biçimiyim, diyerek Starbuck’ı onaylar. Melville, kaptanın yüzündeki izi, onu bir yıldırım çarpmasından sağ çıkaran gücü ve bir balina karşısındaki zayıflığı, dik başlılığı ve inatçı yanıyla şu hayatta yapacağı tek işin Moby Dick’i öldürmek olduğuna okuru ikna eder. Yazarın arkadaşına yazdığı mektupta, kitabın cehennem ateşinde piştiğini söylerken kastettiği bu olsa gerek.

Kutup rüzgârı esiyor sayfalarında, üzerinde aç kuşlar uçuşuyor.

4

Yenilmişlik duygusunun bir insanın düşüncelerinde yarattığı tahribatı anlatan en güzel romanlardan biridir Moby Dick. Üst metin anlaşılır, heyecan uyandıran bir anlatımdan ve hızlı akan olaylardan oluşur. Bu yüzden birçok dünya klasiği çocukların da anlayacağı şekilde basite indirgenerek uyarlanmaktadır. En çok irdelenen, merak uyandıran ve üzerinde derinlemesine çalışmaların yürütüldüğü alt metin, her zaman kendini gizler, insanı kendine çeken yanı da bu gizemde saklıdır ve her okuduğumuzda yeni tatlar alırız.

herman melville moby dick

5

Bin sekiz yüzlü yıllarda balinalardan elde edilen yağ kandillerde evleri aydınlatan yakıt olarak kullanılıyordu, bir nevi sanayi devriminin yakıtıydı. Nitekim günümüzde yağın yerini petrol aldı ve bu günün Amerikan toplumunu anlamak için o günlerde yaşanan benzer mücadeleyi Melville’in satır aralarında okuyoruz. Yine kan, gözyaşı, vahşi kapitalizm vardır toplumun işleyişinde ve metanın elde edilmesine giden yolda. Sınıf mücadelesinin evrelerini Amerika, günümüz Amerika’sı olmadan önce temellerinin atıldığı yılları anlamak, Amerikan toplumunun kültürel kodlarının işleyişini anlamamızı kolaylaştıran kitaplardandır. Bu gün Amerika için petrol neyi ifade ediyorsa, Moby Dick’in yazıldığı yıllarda balina yağı da aynı şeydi.

6

Bilinmeyen dünyalara yelken açan denizciler sanayi devriminin madencileriydi, ölümle her an burun buruna bir mücadeleyle ayakta kalmaya, yaşamaya, ailelerini geçindirmeye çalışıyorlardı. İspermeçet balinası o dönem birçok avcı gemisi batırmış, birçok denizciyi öldürmüş ya da Kaptan Ahab gibi bir çoğunu sakat bırakmıştı. Melville 1851 yılındaki romanı o günlerin geçek olaylarından esinlenerek kaleme almıştır.

herman melville

7

Klasik kitapların yazarlarından daha uzun ömürlü olmalarının altında yatan en güçlü neden, insan doğasını oluşturan kontrolsüz duyguları gün yüzüne çıkarmaları ve o duygular üzerinden insanın kendine olan yolculuğunda eşlik etmeleri. İntikam hırsıyla körelen Kaptan Ahab’ın uzak denizlere yol alması kendi içine bir yolculuktur. Bu yolculukta hayatını kaybetmeyi göze alır ve bu yolda attığı hiçbir adımdan geri durmaz, kendiyle beraber herkesi ölüme sürükler, denizin ortasında bir tabuta tutunarak hayatta kalan İsmeal’dir bize olan biteni anlatan. “Call Me! İshmael!” diye başlayan roman, şimdiye kadar yazılmış en güzel ilk cümlelerden biridir. “Ishmael deyin bana. Birkaç yıl önce –kaç yıl önce olduğu önemli değil paramın azaldığı ya da hiç kalmadığı bir sırada–, karada da beni ayrıca bağlayan bir şey olmadığı için, bir engine açılayım, bu dünyanın denizlerini şöyle bir göreyim dedim. Ben böyleyimdir; böyle bulurum sıkıntıdan kurtulmanın, uyuşan kanıma hız vermenin yolunu.”

8

Kitabın şiirsel dili, yazarın kitabı yazdığı dönemde özellikle Shakespeare’i hayranlıkla okumasından kaynaklandığı düşünülmektedir. Balinalar hakkında okura can sıkıcı gelen ansiklopedik bilgilerin bile şiirsel bir dille anlatımı ve aralarında hayata dair düşüncelerin serpiştirilmesi başlı başına yetkin bir çalışmanın ürünüdür.

herman melvilleHerman Melville'in, Arrowhead olarak anılan ve Melville'in verimli yılları olan 1850-1862 yıllarında yaşadığı evi, Pittsfield, Massachusetts.

9

İnsanoğlu doğa karşısında ne kadar güçlenirse güçlensin, doğayla savaşını kaybetmeye mahkûmdur, doğaya ya da doğal yaşama yapılan her müdahale insanoğlunu sona bir adım daha yaklaştırmaktadır. Moby Dick doğa ile insan mücadelesini ve insanın doğa karşısındaki acizliğini anlatan bir başyapıttır. Denizi her yönüyle anlatan, okurken kendinizi bir gemide hissedeceğiniz ve denizi bütün ayrıntılarıyla içinize sindireceğiniz, bazen tuzun ve iyodun kokusunu, bazen dostluğu, paylaşımı, iş bölümünü, ortak mücadeleyi, örgütlü çalışmayı ve bir arada yaşamı özümseyeceğimiz romanlardandır.

10

herman melvilleMelville, romanı yayımlandıktan sonra Sarah Hulyer Morewod’a yazdığı mektupta şunları diyor: “Satın almaya kalkmayın sakın, okumaya da kalkışmayın, size göre kitap değil. Hanımlara yaraşan spitalfields ipeğiyle dokunmuş bir kitap değil – gemi halatlarıyla, palamarlarıyla örülmüş, korkunç bir dokusu var. Kutup rüzgârı esiyor sayfalarında, üzerinde aç kuşlar uçuşuyor. Kibar ve titiz herkesi uyarın, bir bakış dahi atfetmesinler sakın, yoksa romatizmaları, siyatikleri tutar doğrusu.”


Twitter'da Paylaş
0

YORUMLAR


İLGİNİZİ ÇEKEBİLİR