“Etkimin sırrı onun her zaman gizli kalmış olmasıdır,” demiş kendisiyle ilgili Salvador Dalí.

Katalan sanatçı, ismi ve varlığı gerçeküstücülük akımıyla birlikte anılan yirminci yüzyılın en tartışmalı ve çelişkili kişiliklerinden biri. Usta bir tanıtımcı ve şovmen oluşunu da gözardı etmemeli. Salvador Dalí, sadece sanatında değil, kendini halka sunma biçiminde de teşhirci ve ayrıksı bir tutum sergiledi. Bu özellikleri onu sık sık öne çıkarırken aynı zamanda yoğun eleştirilere karşı da korunmasız bıraktı. Dalí’nin sıradışı sanatı, çalkantılı ilişkileri ve yaşamı hakkında fikir sahibi olmak için Portlligat’daki Salvador Dalí Müze Evi’ne ya da Figueres’deki Dalí Tiyatro ve Müze’sine sanal ortamda bir göz atmak gerekli. Sanat, psikoloji, özellikle psikanaliz ile yakından ilgilenen herkes kanımca onun yaratıcılığına merak duymadan yapamaz.

Dali Tiyatrosu ve Müze Evi

Salvador Dalí, Dalí tiyatrosunda, sahnenin altındaki bir mahzende gömülü. Müzesinin tek bir blok, bir labirent, harika bir sürrealist nesne olmasını istemiş. Gelenlerin teatral bir rüya görmüş olma duygusuyla oradan ayrılmalarını planlayacak kadar geniş bir hayal gücüne sahip. Dalí’nin sanatçı olarak portesini incelemeden önce bir terapist bakış açısıyla, çocukluğuna ve gençliğine dönmekte yarar var.

Babası çocuk yetiştirme konusunda, annesinin yaklaşımıyla karşıtlık oluşturan katı bir disipline sahip. Genç ve zeki Dalí'nin öfkeye yatkın bir kişiliği olduğu, babasının, öfke patlamalarına, tuhaflıklarına tahammül edemediği ve onu ağır bir şekilde cezalandırdığı söylenir.  Annesini onaltı yaşındayken yitirmesi yüksek olasılıkla kişiliği üzerinde önemli etkiler bıraktı. Salvador adında kaybettiği bir ağabeyi olduğunu ve kendisini kardeşinin reenkarnasyonu kabul ettiğini, birbirlerine “iki damla su gibi benzediklerini” düşündüğünü öğreniyoruz. Zaten tablolarından biri “Ölmüş Ağabeyimin Portresi” adını taşıyor. Akademide ayrıksı davranışları, giyim tarzı ile diğer öğrencilerden ayrışmayı başaran Salvador Dalí’nin metafizik, dadaizm ve kübizm de dahil olmak üzere birçok farklı sanatsal tarzdan etkilendiği bilinir.

Ölü Ağabeyimin Portresi, Salvador Dali (1963)

Bir süre ara vermek zorunda kaldığı akademiye döndüğünde fakültede hiç kimsenin onu değerlendirebilecek kadar yetkin olmadığını beyan ettiği için kalıcı olarak okuldan atılır.

Paris gezisi sırasında şair Paul Éluard, ressam Magritte ve onu gerçeküstücülük ile tanıştıran İspanyol ressam heykeltıraş Joan Miró ile bir araya gelir. Éluard’ın karısı Gala önce sevgilisi, sonra eşi, sanatındaki en önemli etki unsuru ve eserlerine de ilham kaynağı olacaktır.

“Gerçeküstücülük yıkıcıdır, ancak yalnızca vizyonumuzu sınırlayan pranga olarak gördüğü şeyleri yok eder,” demiş Salvador Dalí.

Psikanalize ve entelektüel yaşama derin nüfuz edişi nedeniyle, akıma saygı duyuyordu. Sigmund Freud'un psikanalitik teorilerinin, bilinçdışı, cinsellik ve rüyalar üzerine yazdıklarının hevesli bir okuruydu.

Dalí'nin katkısı, sanatsal yaratıcılığı geliştirmek için bilinçaltına erişmenin zihinsel bir alıştırması olan "paranoyak eleştirel yöntem" adını verdiği kavramdır. Bu yöntemi rüyalarında ve bilinçaltında saklı düşüncelerinden kendine göre bir gerçeklik yaratmak için kullanır, böylece gerçekliği zihinsel olarak olmasını istediği şeye değiştirirdi. Freud'un da onayını alacağını umuyordu. Tanıştıklarında Freud, "klasik resimlerde bilinçdışını ararım, ama Dalí’nın resimlerinde, onun eleştiri olarak kabul ettiği bilinci arıyorum" yorumunu yaparak, kendisine ilgisiz davranır ve onu hayal kırıklığına uğratır. Anlatılara göre, Freud, Dalí'yi "fanatik" olarak betimleyip gerçeküstücülüğe şüpheyle yaklaşsa da onun samimi gözleri ve yadsınamaz teknik ustalığı karşısında kendi fikrini yeniden gözden geçirmeye karar verir. Dalí, anılarında Freud portresi için ilhamın kendisine Fransa'da restoranda salyangoz yerken, gazetede Freud'un fotoğrafını fark ettiğinde geldiğini iddia eder. Onun “morfolojik sırrını işte tam o anda keşfettiğini, kafatasının bir salyangoz, beyninin de spiral şeklinde olduğunu ve bir iğne ile çıkarılacağını” söylemeye cüret eder.

Salvador Dalí’nin pek çok unutulmaz tablosunu hemen gözümüzün önünde canlandırabiliriz.

Uyanıştan Bir Saniye Önce Arının Nar Etrafında Uçmasına Sebep Olduğu Rüya, Salvador Dali (1944)

“Uyanıştan bir Saniye Önce Arının Nar Etrafında Uçmasının Sebep Olduğu Rüya” isimli tabloda, Dalí karısı Gala'yı bir rüyanın ortasında betimler. Başlıktaki arı ve nar, Gala'nın bedeninin altında gezinir. Balıklar, kaplanlar ve tüfek ona saldırmaya hazır görünürken, bilinçsiz arzuların sembolü olarak beklerler. Fonda uzun bacaklarıyla uzaylıya benzer bir fil yürümektedir. Kaotik bir vizyon ile ressam rüyaya açıkça odaklanır.

Kürelerin Galatea'sı, Salvador Dali (1952)

“Kürelerin Galatea’sı” nükleer mistisizm döneminin en temsili eserlerinden biri olarak nitelendirilir.

Bilim ve atomun parçalanma teorileri Dalí’yi hep heyecanlandırmıştır. Gala'nın yüzü, küreler tarafından yoğun, kesintili bir ortamda, kusursuz bir üç boyutlu vizyon ve perspektifle canlandırılır.

1955'te bir konferans vermek için İspanya'daki evinden, Paris'te Sorbonne'a beş yüz kilogram karnabaharla dolu bir araba ile gider. Dalí, karnabaharı, Fibonacci Dizisi ile olan bağlantısı için seçtiğini söyler. Evrenin karnabaharın içinde olduğunu ilan eder. Gerçekten de piramit karnabaharın baş kısmındaki sarmal yapı, doğada bir güzellik ölçütü olan altın orana uymaktadır.

Nergis Metamorfozu, Dali (1937)

“Nergis Metamorfozu” tablosu ise tamamen paranoyak eleştirel yönteme uygun olarak yaptığı ilk tablosu olarak bilinir.  Her sabah uyandığında Salvador Dalí olmaktan çok büyük bir zevk yaşadığını dile getiren sanatçının bu tablosu kendi narsisizmine de bir gönderme olabilir mi?

Belleğin Sürekliliği, Dali (1931)

Garip konusu ve rüya gibi atmosferiyle en ünlü tablosu, “Belleğin Sürekliliği”, sürrealizmin tanınmış bir sembolü haline gelir. Dada'dan ilham alan başyapıtı, deneysel ve ayrıksı bir türü tanımlar. Dalí'ye göre  'eriyen, bükülen, kıvrılan saatler', zaman kavramının bilinçsiz dünyada tüm anlamını yitirdiğini gösterir. Katalanların yemek tutkusu, Dalí'nin nesneleri, yenilebilir veya eriyen formlara dönüştürme eğilimine katkıda bulunmuş olabilir.

Salvador Dalí aynı zamanda bir yazardı. Kendi tutkularına ve sanatsal saplantısına tanıklık etmesi için yazmak eyleminden yararlandı. Salvador Dalí'nin Gizli Yaşamı, sanatçının kurgusal bir otobiyografisidir. Gerçekte olanlardan ziyade, hayal edebildiği görüntülerle daha fazla ilgilenir gibidir. Anlamı zor çözümlenebilen, üstümüzde hipnotik etki yaratan tablolar bugün hala bizi büyülemekteler.

Salvador Dalí’nin yaratıcılığı tetikleyen yöntemi, uykuya dalış ve uyanmadan önceki yarı-uyku sırasında oluşan hipnogojik sanrılardır. Bu aşamada, genellikle uyanık düşünce yapısında fark edemediğimiz, kısa, yoğun, görsel ve işitsel sanrılar ortaya çıkar. Zihin anlık olarak, dış dünyadan olgular, veriler, sezgiler, duygular, düşünceler ve uyaranlar arasında -birbirleriyle her zaman doğrudan ilişkili olmasalar da- çoklu bağlantılar kurmaya başlar.

Uyanır uyanmaz görüntüler bulanıklaşmadan önce ayrıntıları derhal not almak ya da çizmek gerekir.

Salvador Dalí, bilinçaltının o alacakaranlık dünyasında deneyimli bir "bilinçaltı/rüya/hayal gezgini" oldu. Ressam, fotoğrafçı, tasarımcı, grafiker, film yapımcısı, performans sanatçısı ve yazardı. Eserlerindeki titiz ayrıntıları, fantastik ve sınırsız hayal gücüyle birleştirdi.

Onun maskaralıkları, şok edici açılımları, yorumları dehasını gizlemiş midir?

Deli mi yoksa dahi miydi?

“Ben tuhaf değilim. Sadece normal değilim,” diye tanımlamış kendini. Sanırım sözüne güvenmek durumundayız.

 

Kaynaklar

1. https://www.freud.org.uk/2019/02/04/when-dali-met-freud/
2. Caws Mary Ann (2008). Salvador Dalí. Reaktion Books Ltd.
3. Carr Michelle Ph.D (Feb 20, 2015). How to Dream Like Salvador Dali. How the surrealist master harnessed waking dreams for creativity? Psychology Today
4. https://thecharmedstudio.com/6-ways-salvador-dali-can-help-you-sell-more-art/