“Eğer okurumuzun bir ahmak olduğunu düşünürsek, retorik figürler kullanmamalıyız, ama kullanır ve bunları açıklamaya ihtiyaç olduğunu hissedersek, gerçekten okura ahmak demiş oluruz. Karşılığında, o da yazara ahmak diyerek intikamını alacaktır.”
Umberto Eco (5 Ocak 1932-19 Şubat 2016) –sevilen romancı, nostaljik semiyotik çocuk kitapları yazarı, “muhalif kütüphane”nin savunucusu, listelerin entelektüel şampiyonu, efsanevi toprakların sevdalısı– 1977 yılında öğrencileri için Tez Nasıl Yazılır (halk kütüphanesi) başlıklı ince bir kitap yayımladı. Edebiyat lisansüstü öğrencileri için akademik yardımcı olarak tasarlanmış olmasına rağmen, tüm yazarlar için canlı, arkadaşça ve son derece güçlü bir öneri paketi olarak var olmaktadır. Hem zaman hem de dünya görüşü olarak, Strunk ve White klasiği Stilin Ana Unsurları ve onun çağdaş karşılığı, Harvard davranışsal dilbilimci Steven Pinker’in Stilin Hissi arasındaki bu küçük hazine, ünlü yazarların meslekleri üzerine olan tavsiyelerine iyi bir katkı sağlıyor.
Bu kitap, yazma işleminin bütün ekosistemiyle ilgilenirken –bir konu seçiminden araştırma yapmaya, planlamaya ve gözden geçirmeye kadar– Eco özellikle önemli bir bölümde, yazmanın kendisiyle ilgili en doğrudan önerisini de sunuyor. Yeniden yazmanın değeri ile ilgili genel bir durum oluşturduktan sonra, atlanmaması gereken bir dizi özel nokta:
• Proust değilsiniz. Uzun cümleler yazmayın. Eğer aklınıza gelirse onları yazın ama sonra bölün. Konuyu iki kere tekrarlamaktan korkmayın ve çok fazla zamirden ve yan cümlelerden uzak durun.
• e.e. cummings değilsiniz. Cummings, isminin baş harflerini küçük yazmasıyla bilinen, Amerikalı yenilikçi bir şairdi. Doğal olarak, virgülleri ve noktaları büyük bir tutumlulukla kullanırdı, satırlarını küçük parçalara bölerdi ve kısaca yenilikçi bir şairin yapabileceği ve yapması gereken her şeyi yaptı. Ama siz yenilikçi bir şair değilsiniz. Teziniz yenilikçi şiir ile ilgili olsa da, değilsiniz.
• Tezini şiir üzerine yazan sözde şair acınası bir yazardır (ve büyük ihtimalle kötü bir şair). Dante’den Eliot’a ve Eliot’tan Sanguineti’ye, yenilikçi şairler şiirleri hakkında konuşmak istediklerinde, açık düzyazı ile yazarlar.
Eco pervasız bilgeliğiyle –zor kazanılmış bir pervasızlık– ekliyor:
• Şair misiniz? O zaman üniversite diplomasının peşine düşmeyin.
(Büyük düzyazı yazarı William Styron, yüksek öğrenimin tüm yazarlar için bir zaman kaybı olduğuna inanırdı.)
İllüstrasyon: Kris Di Giacomo. Matthew Burgess'in resimli e.e. cummings biyografisinden.
Yenilikçi şairler tarzındaki satırları ayırmaya karşı olan öğütlerine rağmen, Eco yazarları düzyazılarını sindirilebilir bölümlere ayırmaya teşvik ediyor:
• Sıklıkla yeni paragraflara başlayın. Mantık çerçevesinde ihtiyaç olduğunda ve yazının temposu gerektirdiğinde yapın, ama ne kadar çok yaparsanız, o kadar iyi.
Tavsiyesinin başka bir noktası da, kolaylıkla “Hemingway değilsiniz” diye isimlendirmesidir. Eco öğrencileri danışmanlarından geri bildirim almaları konusunda teşvik eder ve uyarır:
• Yalnız dehayı oynamayın.
• Üç nokta ve ünlem kullanmayın ve ironileri açıklamayın. Göndergesel bir dil ya da mecazi dil kullanabilirsiniz. Göndergesel dil ile herkes tarafından tanınan bir dili kastediyorum, öyle ki her şey en yaygın ismiyle anılır ve bu yanlış anlaşılmaya elverişli değildir.
• Retorik figürleri ya etkili bir şekilde kullanmalıyız ya da hiç kullanmamalıyız. Eğer kullanırsak okuumuzun bunu yakalayacağını farz ettiğimizdendir ve daha keskin ve ikna edici göründüğümüze inandığımızdandır. Bu durumda onlardan utanmamalıyız ve onları açıklamamalıyız. Eğer okurumuzun bir ahmak olduğunu düşünüyorsak, retorik figürler kullanmamalıyız, ama kullanır ve bunları açıklamaya ihtiyaç olduğunu hissedersek, gerçekten okura ahmak demiş oluruz. Karşılığında, o da yazara ahmak diyerek intikamını alacaktır.
Vurgu için ünlem ve italik kullanan (yazı tipine ve noktalamaya başvurmak, düzyazının anlatmak istediğinin tembel bir yedek oyuncusudur) yazarlara nefretimi sunarken Eco’nun “amatör yazarların kötü alışkanlıkları”nın anahtarlarından birine karşı olan uyarısından özellikle memnunum.
• İfade edileni vurgulamak için ünlem işareti kullanmaktan kaçının. Bu, önemli bir yazıda uygun olmaz… Eğer amaç okuru koltuğundan zıplatmak ve, “Dikkatini ver, asla hata yapma!” gibi hiddetli bir açıklamaya onun dikkatini çekmekse, buna bir iki kez izin verilebilir. Ama usulca konuşmak en iyi kuraldır. Eğer önemli şeyleri basitçe söylerseniz etkisi daha güçlü olacaktır.
Tez Nasıl Yazılır, Eco’nun kullanışlı, memnun edici şekilde katı ama sempatik mesleki önerileriyle dolup taşıyor. Eco’yu okunmamış kitapların niçin yaşamımız için okunmuş olanlardan daha değerli olduğu ve hayali yerlere götüren büyüleyici hik âyeleriyle tamamlayın, ardından Susan Sontag’ın, Grace Paley’nin, Ann Patchett’in, Susan Orlean’in ve Neil Gainman’ın yazarlar için olan öteki önerilerini yenidenziyaret edin.
Maria Popova
Çeviren: Hande Erdem
(Brainpickings)
