Idir 70 senelik ömrünü, çocukluk safiyetini sırtlanıp, Berberi dilini yücelterek, insana dair tüm hakların, barışın ve umudun yolunu şarkılarıyla açarak geçirdi.
Doğduğu topraklardan uzakta son nefesini vermek kadar iç burkan pek az şey vardır dünyada. İnsanın burnuna çocuk olduğu evlerde pişen yemeklerin kokusu gelir, koştuğu sokakların taşı ayağına değer. Çocukken kıstığın gözlerinin arasından gördüğün renkler o küçük hafızanda çakılı kalır. Gökyüzü her memlekette aynı mavilikte görünmez. Ömürlerini bir mesele uğruna geçiren insanlar özellikle bunu sanatı ile yapanlar ise genellikle bunun bedelini öderler. Kimi zaman özgürlükler içinde tutsaklık, kimi zaman onulmaz bir hasret, kimi zaman gizli bir sızı. Ama gönül huzuru denilen şey, hepsine bedeldir.
Umuyoruz ki geçtiğimiz günlerde son yolculuğuna uğurlanan Idir de nefesini huzurla vermiş olsun. Dünyanın dört bir köşesinde onu tanıyan, ezgileri ile kalplerini ısıtan binlerce kişi şimdilerde onun için kederli dualar ediyor.
Müzisyenliğinin yanı sıra insan hakları savunucu bir aktivist olarak tanınır Idir. Berberice Yidir olarak ünlenen bu ismi ise sahne adı olarak kullanmıştır. Asıl ismi Hamit Ceryat olan sanatçı, 1949 yılında Cezayir Beni Yenni’de dünyaya gelen Kabiliye halkına mensup bir Berberi ömrü boyunca urur duymuştur.
Kuzey Afrika’nın bilinen eski yerli halkı olan Berberiler, günümüzde hala Tamazigh adı verilen özgün dillerini konuşuyorlar. Ve anadilleri üzerinden kendilerine ait olan “Amazigh” adını kullanıyorlar. Ne güzeldir ki bu sözcük “özgür insanlar” anlamını taşır. Dil, bir halkın geçmişini geleceğe taşıyan en önemli unsur olmalı. İşte 16. ve 18. yüzyıllar arasında önce Osmanlı egemenliği, 19. ve 20. yüzyıllar arasında da Fransız sömürgeciliğinin etkisinde kalan Berberi halkı, daha sonra Arap milliyetçiliğinin hâkim olduğu rejimlerin baskısıyla sınanmış. 20. yüzyılın ikinci yarısında topyekûn Afrika halklarının sömürgeciliğe karşı direnişi, Fransızca, İspanyolca, İtalyanca gibi dillerin etkinliğini azaltmış ama bu kez de Arapça oturmuş bu tahta. Berberiler de bu dönemde ana dillerinden koparılıp Arapça öğrenmek zorunda bırakılan, okullarında anadillerini konuşmak için ancak 21. Yüzyılı beklemek zorunda kalan bir halk. Neyse ki varlıklarının tanınması için verdikleri mücadele özellikle Fas ve Cezayir’de karşılık bulmuş. Şimdilerde adı geçen ülkelerde Berberi dili, anayasal olarak tanınan ulusal bir dil. Bir halkın kimliğini koruma mücadelesi her zaman içinde onur barındırır. İşte bu yüzden Amazigh sözcüğü Berberilerin göğüslerinde bir nişan gibi durur.
İşte Idir de ömrü boyunca anadili ve özgün müziğini yaşatmak için didinmiş ve bunu başarmış bir sanatçı. 1970’lerden sonra dünyanın pek çok ülkesine Berberi dilini ve kültürünü taşıdı şarkılarıyla. Yedi dile çevrilen “A Vava Inouva” şarkısı belki de onun en bilinen, üzerinden yıllar geçse de eskimeyen, dinleyenin ruhunda zamanlar ötesi bir yolculuk yaratan şarkısı. Fransa’nın Cezayir’i işgal ettiği dönemlerde yazdığı bu şarkının sözleri, masalsı bir hikâyeye dayanan bir baba kız konuşmasından oluşur. Idir’in şarkılarının insana kalbinin yerini hatırlatan bir etkisi vardır. Sözlerini anlamasanız da bu his sizi çepeçevre kuşatır. Çünkü müziği naiflik, zarafet ve sevgi dili ile yoğurulmuştur Idir’in.
Idir 70 senelik ömrünü, çocukluk safiyetini sırtlanıp, Berberi dilini yücelterek, insana dair tüm hakların, barışın ve umudun yolunu şarkılarıyla açarak geçirdi. Büyükannesi ve şair annesinden miras sözlü kültürün canlı gücünü ve kelimenin benzersiz değerini öğrenmiş bir çocuktu o, elbette iyiliği müziğiyle aktarmayı başaracaktı.
