Ksenia Inverse’in taşradaki kültür merkezlerini fotoğrafladığı kareler, Rus kırsalını ve tarihte kadının giderek daha güçlü hale geldiği bir dönemi unutmamak adına bir manifesto.
Denge Kurma Eylemi
Ksenia Inverse kolektif kimlik, tarihsel bellek, toplumsal cinsiyeti hayvan refahı ve Sovyet sonrası dönüşüm süreci gibi farklı alanlarda çalışmalar yapan Rusya’da doğup büyümüş bir görsel sanatçı. Etnoloji alanındaki lisans derecesini sinema alanındaki yüksek lisans eğitimiyle birleştiren Ksenia, “Bütün hayatım boyunca bir fotoğrafçı olmak istedim,” diyor. Etnografya eğitimi almasının sebebiyse Rusya’da fotoğrafçılık alanında lisans derecesi veren bir programın bulunmayışı.
“Rusya’da fotoğraf eğitimi alabileceğiniz tek bir program var, o da amatör fotoğraf stüdyosu yöneticiliği ve eğitiminiz süresince çağdaş teknikleri değil, sadece klasik yaklaşımı baz alan belgesel fotoğrafçılığını öğreniyorsunuz. Bunu istemedim. Daha farklı bir yaklaşıma ihtiyacım vardı. Şu an Sosyal Antropoloji alanında lisans derecesine sahibim ve geriye dönüp baktığımda buna sahip olduğum için minnettarım.”
Etnografya eğitimi boyunca Rusya’nın kırsal bölgelerinde keşiflere çıkan Ksenia, insanlarla konuşmaktan ve onlarla yaptığı söyleşiler esnasında notlar alıp bölgeyle ilgili bilgileri derlemekten çok keyif aldığını ancak dersin temel gerekliliklerinden birinin öğrencilerin metin üretmesi olduğunu ve bu konuda yetenekli olmadığını söylüyor.
“Sırf bu yüzden sinema alanına geçiş yaptım. Yüksek lisans programı teoriye dayalıydı. Çok sayıda film analiz ettik, ikonik filmler izledik, yönetmenlerle ve kamera, ses ya da ışık operatörleriyle sohbet ettik. İşin aslı, bunların hepsi bana alt yapı ve deneyim kazandırdı ancak pratiğe geçirme şansım yoktu. Rusya’da tıpkı fotoğraf gibi diğer görsel sanatlar da düzenlemeye tabi değil. Bu yüzden yaptığınız her çalışma kaybolup gitmeye mahkûm.”
Ksenia’nın fotoğraflarının arka planında bulunan yaratım süreci, sosyal antropolog olarak öğrendiği yaklaşımları görsel sanatçılığıyla harmanlıyor.
“Bir fotoğrafçı olarak ortaya koyduğum işlerin bilimsel bir çalışmayla görsel bir çalışmayı dengelediğine inanıyorum. Bir bilim insanı olarak geçmişte kompozisyona ya da renklere önem vermez, telefonla çekim yapardım. Bu, antropolog ya da bilim insanları için yeterli çünkü onların asıl gayesi görseller aracılığıyla bir metin oluşturmak.”
Dolayısıyla çalışmaları klasik antropologlardan oldukça farklı. Amacı, tarihsel tanımlamalar için çekim yapmak değil, geçmişin duygu ve anlamını kamusal alana taşımak.
Kitap Raflarının Ardında
Kitap Raflarının Ardında, Ksenia’nın pandemi başlangıcından bu yana devam etmekte olduğu önemli bir proje. Köy kütüphaneleri, Rusya kırsalındaki sosyal yapının önemli bir parçası ve insanların buraları ziyaret etmesindeki temel saik okumaktan ziyade sosyalleşmek. Dolayısıyla her kütüphane eğitim için olduğu kadar kültürel etkinlikler için de bir merkez. Çoğu tek kişi tarafından yönetiliyor ve yöneticilerin büyük bir kısmı da kadınlardan oluşuyor.
“Gerçek mekânlarda, gerçek insanlarla çalışıyorum. Hâlâ modernize edilmemiş, orijinal kütüphaneleri bulabilmek başlı başına bir araştırma konusu. Ve bana kalırsa bu projenin gücü kültür tarihinde değil, bilimle sanat arasında bir yerlerde yatıyor.”
Çoğu kütüphaneci yarı zamanlı çalışıyor. Bazılarının mesleği kütüphanecilikken diğerleri aynı zamanda öğretmenlik, bilgisayar programlamacılığı gibi çeşitli meslekleri icra etmeye devam ediyor. Yarı zamanlı çalışmalarının sebebiyse finansman açığı, yani kütüphanelerde tam zamanlı pozisyonlar mevcut değil. Aylık ücret yaklaşık beş bin Ruble, bu da ayda yetmiş yedi Dolar ya da yetmiş dört Avro’ya tekabül ediyor.
“Çalışanlar bu işi para için değil, özellikle çocuklarla vakit geçirebildikleri için seviyor. Onlar için kütüphaneler okuma kültürünü ve beraberinde getirdiği her şeyi kurtarmak için önemli bir fırsat. Ve bütün kütüphanecilerin ayrıca uğraştıkları hobileri var: müzik, tığ işleri, bez bebek yapımı, kâğıt hamuru… Sahip oldukları maharet ve bilgiyi çocuklarla ücretsiz olarak paylaşıyor ve bundan olağanüstü keyif alıyorlar.”
Amacım, Özel Hikâyelerin Sabırlı Bir Dinleyicisi Olmak
Kitap fonlarının köy kütüphanelerine olan katkısı bir hayli düşük. Mobil veri ve akıllı telefonlar halkın ilgisini, köy kütüphanelerinin erişiminin olmadığı dijital mecralara yöneltiyor. Kütüphaneciler, basılı kaynaklara olan ilginin azalıp bağışların seyrekleşmesini, kendi mekânlarında düzenlendikleri etkinliklerle telafi etme gayretindeler. Bir köy kütüphanecisinin rolü çok çeşitli görevlerden oluşuyor. Bisikletle köy köy dolaşarak teslimatları idare ediyor, şiir akşamları düzenliyor, bayramlar için süsler hazırlayıp bitkilerin ve bahçelerin bakımını gerçekleştiriyorlar. Ama bütün bunlar içerisinde en önemlisi, yok olmaya yüz tutan kırsal toplulukları ayakta tutuyorlar. Ülkenin büyük şehirlerinden uzakta, kütüphaneciler sadece kitap temin eden birer görevli değil. Ekonomik ya da sosyal huzursuzluğun baş gösterdiği vakitlerde insanlara soluk alabilecekleri bir alan açıyorlar.
“Amacım, anlattıkları hikâyelerin sabırlı bir dinleyicisi olmak. Kendi duygularımı değil, onların duygularını aktaran çekimler yapmam gerekiyor. Ve ne zaman Moskova’ya dönsem içimde bir boşluk hissediyorum. Çünkü onlar duygusal olarak sıcak insanlar. Bana her zaman arkadaşmışız gibi davrandılar, birlikte yemek yedik, birlikte çay içtik. Açık sözlüler. Başka bir bölgeden gelmiş olmamı umursamadılar. Şimdiden üç farklı bölgede çekim yaptım: Mordavya Cumhuriyeti, Novgorad ve Saratov Bölgeleri. Kadınların kırsal alanların kültür yaşamındaki büyük rollerini gözler önüne sermem gerekiyor.”
Feminizm ve Sosyal Etkileri Üzerine
Geçmişte köylerin sahip olduğu olanakların zaman içerisinde yok olduğu ve genç nüfusun da bu bölgelerden uzaklaştığı bir sır değil.
“SSCB’de çoğu insan fabrikalarda ya da kollektif çiftliklerde çalışıyordu. Şimdi bu tesislerin büyük bir kısmı kapalı ve gençler çalışabilmek için kent merkezlerine gitme zorunda kalıyor. Gençlik yoksa üretim ve yaratım yoktur. Her şey gibi köy kütüphaneleri de yok oluyor. Kırsal nüfus hızla azalmaya devam ettiğinden muhtemelen beş yıl içerisinde çoğu kapanmış olacak.”
Ksenia, yok olmaya yüz tutan bu topluluklarda kadınları doğal ortamlarında görüntüleyerek adanmışlık, dirayet ve sakin bir yaşamın zevkleri üzerine çoğu insanın tasavvur edemeyeceği bir hikâye anlatıyor. Her ne kadar tarihi yazan erkekler olsa da kadınların kırsal bölgelerin kültüründe oynadığı rol çok önemli.
“Her projenin eleştirel bir hedefi olur çünkü bu olmadan sadece bir proje yapıp bırakamazsınız. Politik aktivist değilim. Amacım kadının çağdaş kırsal toplumdaki rolünü yansıtmak. O yüzden bu projenin feminist bir nitelik taşıdığını rahatlıkla söyleyebilirim. Siyasi değil ama feminist. Ve Rus kırsalının bakış açısına göre tarihin kadınların perspektifinden yazılması gerek çünkü tarihi somut hale getiren kadınlardan başkası değil. ”
Çalışmanın Gözlerden Irak Arka Planı
“Moskova’da doğdum ama çocukluğumu büyükbabam ve büyükannemin yanında kırsalda geçirdim. Sağlığım pek iyi değildi, bu yüzden kent merkezinde yaşamam mümkün olmadı. Babam uzun yıllar İspanya’da yaşadı ve çalıştı. Sık sık onu ziyaret eder, Rusya dışında zaman geçirirdim.”
Bütün bunlar Ksenia’nın projeye dışarıdan bakabilmesini sağlıyor. Anadilinin Rusça olmasıysa kırsal kesimlerde araştırma yapmasını ve yerel halkla iletişim kurmasını kolaylaştırıyor.,
“Rus kırsalında seyahat etmek kolay değil. Mesafeler çok fazla. Bazı bölgelerde bir uçtan diğer uca gitmek yaklaşık dokuz saat sürüyor. Otel odalarında yaşarsınız. Sabahları kahveniz, internetiniz hatta mobil bağlantınız bile olmaz. Etnografya fotoğrafçısı olmak istiyorsanız bu tarz şeylere hazırlıklı olmak, modern yaşamın nimetlerinden uzak kalacağınızı kabul etmek zorundasınız.”
Ksenia için köy kütüphanelerine erişim kolay olmamış. Yürütülmesi gereken prosedür, belgelerin hazırlanması ve onayların alınması uzun bir süreç. Kütüphanecileri tek tek arayıp seyahatin amacı hakkında bilgi vermesi ve çekimler için onlardan izin alınması gerekmiş. Bunun sebebiyse Rusya’da hükümet müfettişlerinin sık sık kırsal bölgeleri ziyaret etmesi. Dolayısıyla yerel halk, gelenin kim olduğu konusunda tedirgin olabilir ve bu da doğal akışa gölge düşürerek çekimin başarısını tehlikeye atabilirdi.
“Kütüphanecilerle üç, belki de dört saat kadar sohbet ediyorum çünkü portrelerini çekerken doğru anı yakalamam gerekiyor. Sahte bir gülümseme ya da sahte bir duygu yanılsaması olmadan portreleri elde etmenin tek yolu da bu.”
Projeler
“Ziyaret etmeyi planladığım birkaç bölge daha var. Nihayetinde bütün fotoğraflar bir kitapta toplanacak. Şimdiden bazıları karma sergilerde yer aldı. Kişisel bir sergi açmayı da düşünüyorum. Dolayısıyla devam eden işler için bir süre daha Moskova’da kalmam gerekiyor.”
Ksenia’nın üzerinde çalıştığı bir başka projeyse insanların evcil hayvanlara uyguladığı zulümle ilgili bir fotoğraf enstalasyonu. Rusya’da süs faresi gibi hayvanların satışı konusunda herhangi bir düzenleme yok. Birkaç tane edinmek çok kolay. Ksenia bunun büyük bir sorun olduğunu ve insanların bu hayvanları kolayca gözden çıkarabildiğini söylüyor.
Çeviren ve hazırlayan: Fulya Kılınçarslan
(Lampoon Magazine, 15.06.2022)
