Edmond Halley 1692’de yerkabuğunun altında kocaman bir oyuk olduğunu söyleyen oyuk dünya teorisini ortaya attı. Bu fikir başka biliminsanları ve düşünürler tarafından geliştirildi.
Evrende başka bir dünya var mı? Başka medeniyetlerin varlığı kanıtlandı mı? İnsanoğlunun âlemdeki yeri ne? Bunlar aşina olduğumuz, bazen cevaplarına güldüğümüz bazen de aklımızı karıştıran sorular. Dünyanın ötesini merak ediyoruz ve uzayın başka bir köşesinde bambaşka maceralar hayal eden birçok kitap okuyor, film izliyoruz. Dünyanın içi de dışı kadar zengin bir muamma mı?
Edmond Halley 1692’de yerkabuğunun altında kocaman bir oyuk olduğunu söyleyen oyuk dünya teorisini ortaya attı. Bu fikir başka biliminsanları ve düşünürler tarafından geliştirildi. Teori dönem dönem o kadar çok ilgi gördü ki Edgar Allan Poe “Arthur Gordon Pym’in Öyküsü”nün zirvesinde oyuk dünya teorisine gönderme yaptı; Jules Verne Dünyanın Merkezine Yolculuk’u yazarken bu teoriden ilham aldı; Naziler, Einstein’ın teorilerine karşı oyuk dünya teorisini destekledi. Teori o kadar karmaşık olmasa da yerin altındaki boşluğu hayal edenler onu başka başka şekillerde doldurdu: Kimisine göre yerkabuğunun altındaki boşlukta ayrı bir güneş daha vardı, orada ırmaklar akardı, kimisine göreyse yeraltındaki oyuk örnek bir medeniyete ev sahipliği yapıyordu.
Dikkatli bakıldığında oyuk dünya teorisinin tarihi aslında çok daha eskilere dayanıyor ve çok daha geniş bir coğrafyaya yayılıyor. Oyuk dünya kavramının benzerine Sümer ve Mısır mitolojisinin yanı sıra Budizmde de rastlamak mümkün. Hades’in yeraltı krallığı da bir oyuk dünya medeniyeti olarak görülebilir. Yerin altında ayrı bir dünya olduğu fikri halk öykülerinde ve mitolojide oyuk dünya teorisinden çok daha önce belirmişti. Edmond Halley’den önce yerkabuğunun altında yaşamı hayal eden bir başka anlatı ise Newcastle Düşesi Margaret Cavendish’in “The Blazing-World” adlı öyküsü.
Cavendish’in öyküsünün tam adı “The Description of a New World, Called The Blazing-World”. Öykünün kahramanı güzel kadın, âşığı tarafından kaçırılır ve çıktıkları deniz yolculuğu sırasında rüzgâr onları kuzeye sürükler. Güzel kadın dışında herkes soğuktan ölür. Cavendish’in başkarakteri ise yoluna çıkan oyuklardan geçerek yeraltındaki medeniyete ulaşır. Blazing World olarak anılan krallıkta ten rengi ayrıcalık sebebi değildir, toplumsal roller soruna neden olmayacak şekilde belirlenmiştir. Yeraltı krallığının düzenine bakılırsa Cavendish’in eşitlikçi bir düzen hayal ettiği göze çarpar. Öykü ilk kez Cavendish’in Observations upon Experimental Philosophy adlı kitabının sonuna eklenerek 1666’da yayımlanmıştır. Alan Moore Muhteşem Kahramanlar çizgi roman serisinde Cavendish’in öyküsüne gönderme yapar.
Mary Shelley bazı eleştirmenler tarafından bilimkurgu türünün mucidi kabul edilir. İngiltere’nin kuzeyinde Newcastle ve Gateshead’de düzenlenen The Great Exhibition of the North sergisi ise Margaret Cavendish’i de bilimkurgu türünün çerçevesine dahil ediyor. Cavendish’in eşi William Cavendish’in karısının öyküsünü tasvip etmek için yazdığı ve baskıya eklettiği şiir, öykünün yazıldığı ve yayımlandığı dönem, Cavendish’in öyküye işlediği politik mesajlar cinsiyet, tarih, politika optiğinden de okunabilir. Öykünün disiplinlerarası çalışmalara konu olabilecek içeriği, her şeyden önce insanın alternatif yaşam alanı arayışının, dünyada hissettiği tedirginliğin yeni olmadığını vurguluyor.
