Zweig, Mozart ile Beethoven’dan başlayarak Strauss ve Mahler’e kadar bütün manuskrileri toplamış, İngiltere’ye kaçarken koleksiyonu da kaçırabilmiş, üstelik Beethoven’ın yazı masasını bile taşımış ve romanlarını hep bu masanın başında yazmış.
Thomas Mann sevmezmiş, “Yazdıkları aleladedir,” demiş bir seferinde. Zweig’ın dostu Joseph Roth da Mann ile aynı fikirde olduğunu söylemekten çekinmemiş. 1930’larda, Zweig’ın pek popüler olduğu, büyük savaş öncesinin büyümeye çalışan Almanyası’nda beyan edilmiş bu fikirler. O zamandan beri de Zweig iyi mi, yoksa kötü bir yazar mı olduğu tartışması, on yıllık aralıklarla parlayıp sönüyor. Genelde yazarların sevemediği bir yazardır Stefan Zweig. Denir ki Zweig’ın dili basittir, anlatımı basittir, yarattığı kişilikler tek boyutludur, ahım şahım bir olay örgüsü yoktur, romanları yaşadığı dönemin toplumsal çalkantılarını ve politik değişimi hakkıyla yansıtamamıştır. Hep eksik bir yanı kalmış gibidir. Dahası, ağır bir melankolik çizgisi vardır yazdıklarının. Boşluk doldurmaktan başka işe yaramayan, mızmız bir melankolizme takılıp kalmıştır. Kendisi de Amok’u yazdıktan sonra yaptığı bir özeleştiride melankolinin dozunu kaçırdığını söylemiştir. Öte yandan Zweig’ı en gözde yazarları arasında sayanlar da vardır, örnekse Freud, Einstein, Clive James, John Gielguld. Denebilir ki okumayı sevenlerin yazarıdır Stefan Zweig. Okutan yazarlardandır. Kısa tutmaya özen gösterdiği yapıtlarının nasıl sonlanacağı daha baştan bellidir, sona giden yol sapa değildir, okur o yolu olabildiğince ağırdan alarak sonu geciktirir ama beklenen son çok etkileyici bir biçimde gelir. Yazarlar tarafından halının altına süpürülmeye çalışılsa da her zaman bir kitabını görebilirsiniz kitapçı raflarında, Avusturyalı bu yazarın. Bugün, Türkiye’de bile Zweig’ın yazdığı bütün romanları ve öyküleri ile Dickens, Balzac, Erasmus, Nietzsche, Montaigne için yazdığı biyografileri kitapçı kitapçı dolaşmaya gerek kalmadan bulabilirsiniz.
Hep unutuldu sanılan ama hep beklenmedik bir anda başını kapıdan uzatıp, “Ben buradayım,” diyen bir yazardır Zweig. Bu baş uzatmayı da onu gündeme getiren yazarlar yoluyla yapar. Yaşamı biyografik yapıtlar kaleme almaya elverişlidir. Nazizmin, ülkesinden ettiği Yahudi aydınlardan biridir. Siyonist fikirleriyle şimşekleri üstüne çekmemiştir, Yahudiliğinin rastlantısal olduğunu söyleyen, ırklara kafasını takmamış bir Yahudidir. Prusya’ya büyük sevgisi vardır, ama bölgede kol gezen militarist ruhtan rahatsızdır ve getirebileceği belaların ayırdındadır. Daha 1915’te, o günlerdeki yakın arkadaşı Romain Rolland’la birlikte pasifist düşüncenin en ateşli savunucularından biri olmuştur. Bu konuda tam bir antimilitaristtir, Birinci Dünya Savaşı’nın açtığı yaraları nasıl saracağını düşünen Avrupa’nın birleşip tek bir ulus olması gerektiğini söylemeye kadar vardırmıştır savaş karşıtı söylemini. Bu ilk Avrupa Birliği fikri, Almanya’da güçlenmeye başlayan Ulusal Sosyalistlerin hoşuna gitmediği gibi, daha 1930’ların başında yazarın da mimlenmesine neden olmuş, adı kara listeye alınmıştır bile. Richard Strauss’un operası Sessiz Kadın (Die schweigsame Frau) için yazdığı librettodan adının silinmesi istenir. Strauss, Zweig’ın adının sansürlenmesine karşı çıkınca opera, Goebbels’in emriyle yasaklanır. Zweig sonunda ne Almanya’nın ne de Avusturya’nın emniyetli olmadığını anlar ve İkinci Dünya Savaşı’nın arifesinde İngiltere’ye kaçar, bir yıl sonra da New York’a kapağı atar. Aklı Nazizm, otokratizm, hoşgörüsüzlük, uluorta işlenen insanlık suçlarındadır. New York’ta bunalıma sürüklenir, kentle yıldızı barışmaz, son bir çabayla Brezilya’ya yerleşir ve burada, 1942’de, kendinden yirmi yedi yaş küçük karısı Lotte Altmann’la birlikte intihar eder.
