Sık sık jet lag beyin fonksiyonlarında bozulmaya, hafıza kaybına, hatta kalıcı beyin hasarına dahi yol açabiliyormuş.
Hiçbir ışık kaynağı olmadan, tamamen zifiri karanlık bir ortamda tutulan gönüllülerde uyku ve beslenme düzenleri, (bir süre için aksıyor gibi görünse de) daha sonra bir sisteme oturmuş kendiliğinden.
Uyku ihtiyaçları, acıktıklarını belirttikleri saatler, sanki rutin 24 saatlik bir gece gündüz ritminde yaşıyormuşçasına normalleşmiş.
Uykuları ortalama sekiz saat. Beslenme istekleri aşağı yukarı normal günlük akışa uygun.
Bunda hem kendi biyolojik saatlerinin yıllardır kurgulanmış ayarı hem de atalardan gelen genetik miras rol oynuyordur.
Bir de detay ortaya çıkmış ki çok şaşırtıcı.
Biyolojik ritm herkeste aynı olmadığı gibi, farklılık dakikalardan ibaret de değil. Yani 23 saat civarında biyolojik saati olan da var, 25 saat civarında olan da.
Çalar saatle uyanmayı veya gece yaşadıkları kentle birlikte uykuya dalmayı bir türlü beceremeyen insanların durumlarını açıklayabilir belki de bu.
Bu kişiler, sistemsel zaman uyumsuzluğunu bir şekilde (zorlanarak da olsa) aşıyor fakat bunun genel ruh hallerine yansımasına da engel olamıyorlarmış.
Gün ışığı bu uyumsuzluğu aşmada en kolaylaştırıcı faktör. Günlük biyolojik saatimizin gerektiğinde sıfırlanarak yeniden ayarlanması da gün ışığı ile mümkün oluyor. Jet lag ardından (belli bir süre sonra) yeni zaman dilimiuyumunu tamamen yakalamamız gibi.
(Jet lag mevzusuna yeniden döneceğiz)
24 saatlik aydınlık - karanlık döngüsü, gözler aracılığıyla beynin alt kısmında yer alan suprakiazmatik nukleusu etkiliyor. Burası da uyku, uyanıklık, beslenme ve vücut sıcaklığı gibi döngüler ve ilgili bir sürü hormon ve kimyasala aracı oluyor.
Ayrıca epifiz bezinden (pineal gland, kadim Hint anlayışına göre 3. gözümüz) salgılanan melatonin de akşam saatlerinden itibaren artarak bizi uykuya doğru yönlendiriyor.
Jet lag'e döneceğiz demiştim; bakın tekrar ordayız. Bu tabii bir-iki önceki neslin muhtemelen ismini dahi duymadığı bir mevzuydu. Jetlerle kıtalararası uçarak, vücudumuzun adaptasyon süresinden çok daha hızlı değiştiriyoruz zaman dilimimizi
Sık sık jet lag beyin fonksiyonlarında bozulmaya, hafıza kaybına, hatta kalıcı beyin hasarına dahi yol açabiliyormuş.
Jet lag'i atlatmak için:
Gittiğimiz ülkede öğleden sonrası saatlerinde güneşe çıkmak en etkili yöntemmiş. Parlak güneş olmak zorunda değil, açık havada kalın bir süre.
Melatonin hapları işe yarar mı?
Bu tartışmalı. Çok az yarıyorsa da sadece doğuya doğru seyahatlerde ve akşam yemeği sonrası alınca. Batıya seyahatlerde o sınırlı fayda da yok.
Üstelik direkt uçakta almak falan tamamen anlamsızmış.
Bu "öğleden sonra güneş ışığı" yöntemi, o gece üçüncü gözümüzden kendi doğal melatoninimizi salgılatmamız için en ideali.
Ha bir de biyolojik ritmi 24 saatten uzun yahut kısa olan insanların doğu veya batıya gidişte yaşadıkları ayrı kolaylıklar ve zorluklar var; ama bunlar tartışmalı ve kafa karıştırıcı olduğu için yazmıyorum.
Ne oldu, okurken uykunuz mu geldi :)
