Kişisel yaşantısında olduğu gibi edebiyatında da ironiye, alaycılık ve komik/mizahi unsurlara geniş bir alan açar Daniil Harms.
Sovyet edebiyatının avangart isimlerinden biri olan Daniil Harms, gerek yaşantısı gerekse edebiyatıyla dönemini ve kendinden sonraki dönemleri derinden sarsan, oldukça etkili bir kişilik ve yazar olarak değerlendirilebilir. Kısa hayatı boyunca hep alışılmışın dışında hareket eden, üzerinde çok yürünmüş patikaları değil, az bilinen izbe yolları tercih eden Harms, Ufak Tefek Olaylar’da yer alan kısa metinleriyle kendi yazın kimliğinin en tipik örneklerinden birisini ortaya koyar.
Daniil Harms, kişisel yaşantısı da en az edebiyatı kadar ilgi çekici olan başat bir figür olarak ele alınabilir. 1905 yılında St. Petersburg’da dünyaya gelen Harms’ın asıl adı Daniil Yuvachev’dir. Babası Çar III. Alexander ile sürekli çatışan, bu nedenle sık sık hapse giren bir isim olan Daniil Yuvachev, hayatının önemli bir bölümünü St. Petersburg’da geçirir. Saint Peter’s School’daki eğitimi sırasında iyi derecede İngilizce ve Almanca öğrenir. Yeni yeni öğrendiği bu iki dil sayesinde Avrupa edebiyatını yakından takip etmeye başlayan Harms, özellikle İngiliz edebiyatına dair birçok okuma yapar. Bu sırada edebiyat ile de tanışmış olur, yavaş yavaş yazın serüvenine girişir.
Daniil Harms, birçok açıdan orijinal bir kişilik olarak değerlendirilebilir. Bu konuda en temel ve erken dönem örneklerden birisi, yazarın henüz öğrencilik yıllarnda aile adını terk etmesi, kendisine yeni bir isim seçmesidir. Saint Peter’s’daki öğrencilik yıllarında aile adı olan “Yuvachev”i kullanmayı bırakan yazar, orijini İngilizce olan iki sözcükten, “harm” (hasar, zarar) ve “charm”dan (cazibe) ve bu sözcüklerin çağrışımından hareketle kendisine yeni bir soyadı icat eder: “Harms”. Bu konudaki bir diğer iddia ise henüz genç bir yaştayken okuyup oldukça etkilendiği Sir Arthur Conan Doyle ile ilgilidir. Doyle’un Sherlock Holmes serisinden ve bu karakterin orijinalliğinden oldukça etkilenen Daniil, bir tür sözcük oyununa giderek “Holmes” kelimesini bozar, onu “Harms” olarak yeniden üretir. Böylelikle kendisini yeniden isimlendirmiş olur. Söz konusu bu tarihten itibaren ise yazışmalarında ve eserlerinde Daniil Harms imzasını kullanmaya başlar.
1920’li yıllarda Sovyet edebiyatında kendisine alan açmak için yoğun bir çaba sarf eden Daniil Harms, Union of Real Art ile birlikte “avangart edebiyat ve sanat”a yönelir, “Oberiu” isimli bir oluşuma öncülük eder. Bu oluşumda kendisi ile birlikte avangart edebiyat/sanat anlayışını savunan yazarlara, şair ve sanatçılara alan açmaya gayret gösterir. Oberiu, Daniil Harms’ın hayatındaki önemli kırılma ânlarından birisine işaret eder, bu oluşumla birlikte hayata ve edebiyata yaklaşımı giderek farklılaşır.
Alışılmışın dışında, bilindik kalıpların ötesinde yeni bir düşünce ve hareket alanı tahayyül eden Daniil Harms, kendisine üstat olarak kabul ettiği Khlebnikov, Kazimir Malevich ve Igor Terentiev gibi isimlerin yolundan gider. Rus fütürizmini kendisine yakın bir çizgide gören yazar, böylelikle klasik edebiyattan uzaklaşmaya başlar. Geç 1920’li yıllarda tiyatrodan çocuk kitaplarına kadar birçok farklı türde kalem oynatan Harms, tür bağlamında kendisine geniş bir portföyle yaratır. Benimsediği bu anlayış, ilerleyen yıllarda da devam eder.
1920'li yılların sonunda birçok farklı alanda/konuda/türde metin kaleme alan, kendilerine yöneltilen eleştirilere karşı her zaman dik durmaya özen gösteren Harms, zaman içerisinde hükûmet ile de ters düşmeye başlar. Devrin önde gelen yazarları arasında yer alan Malevich, Filonov, Terentiev, Vladimir Mayakovsky, Kaverin ve Zamyatin gibi isimleri avangart sanat/edebiyat anlayışı ile birlikte yeni bir oluşum içerisine çeken Harms, Rus fütürizmi ile Oberiu oluşumunu birleştirmeye, zaman içerisinde iç içe geçirmeye çalışır. Öte taraftan Viktor Shklovsky, Yuri Tynianov, Boris Eichenbaum, Lev S. Ginzburg gibi devrin önde gelen “Rus biçimci eleştirmenler”i kendi safına çekmeye çalışır. Onlarla sık sık diyaloga girer, fikirlerini paylaşır. Böylelikle sola yakın, kültürel boyutu geniş bir sanatsal düşünce geliştirmeye gayret eder.
Kısa ömrü 1942’de konulduğu Leningrad Hapishanesi’nde, henüz 37 yaşındayken son bulan Daniil Harms’ın ölümü de yaşamı kadar sarsıcıdır. Hayatı boyunca Sovyet yönetimi ile çelişen yazar, sık sık tehditlere maruz kalır. Gerek benimsediği edebiyat anlayışı gerekse Sovyetler’e dair yönelttiği eleştirilerle hedefe konur. Sovyet otoritereleri tarafından “yerleşik materyalist düzeni ve toplumsal değerleri yok sayan” Daniil Harms, bu sebeple çeşitli aralıklarla tutuklanır, yargılanır ve hapsedilir. Son olarak 1942 yılında tutuklanan yazar, Leningrad’a yollanır. Bir süre bu hapishanede tutuklu kalan yazar, türlü işkenceler sonucu bir sabah hücresinde açlıktan ölmüş bir vaziyette bulunur.
Ufak Tefek Olayla, Daniil Harms’ın kült olarak addedilebilecek eseridir. Bu kitapta alışılmışın dışında anlatım biçimleri geliştirmeye özen gösteren Harms, okucuyucu birçok noktada zorlar. Biçimsel olarak yeniliklere oldukça açık bir yazar olan Harms, tiyatro, şiir, senaryo gibi farklı edebî türleri de öykünün sınırları içerisinde yeniden ele alır. Böylelikle ortaya türler arası, sınırları muğlak ve hatları geniş bir öykü dünyası çıkarır.
Ölüm, Daniil Harms’ın öykülerinde en çok işlediği meselelerden birisidir. Ölümü birçok farklı perspektiften, cinayetten intihara dek, birçok farklı varyasyonuyla birlikte ele alan yazar, öte taraftan meseleye hep aynı noktadan yaklaşmaz. Kimi öykülerde oldukça ciddi, kimilerinde ise oldukça alaycı bir tavır takınan yazar, böylelikle okura ölümün farklı yüzlerini göstermeye özen gösterir. Buradaki bilinçli tavır, Harms’ın benimsediği edebiyat anlayışı kadar çeşitlemelere verdiği değer ile de ilgilidir.
Ölüm bahsinde Daniil Harms’ın “Olaylar” başlıklı şu metni, gerek yazarın meseleye yaklaşımı, gerekse tercih ettiği anlatı üslubunu açıkça göstermesi bakımından oldukça çarpıcı bir örnek olarak değerlendirilebilir:
“Bir gün Orlov kendisini bezelye lapasıyla tıka basa doldurdu ve öldü. Bunu fark eden Kirilov da öldü. Spiridonov Allah'ın işi bu ya durup dururken öldü. Spiridonov'un karısı büfenin üstünden düşüp öldü. Spiridonov'un çocukları havuzda boğuldu. Spiridonov'un büyükannesi kafayı çekip yollara düştü. Mihailoviç saçlarını taramayı bırakınca uyuza yakalandı. Kruglov elinde kamçı tutan bir kadın resmi çizince kafayı yedi. Perekrestov'a tel ile dört yüz ruble gönderdiler; öyle bir havalara girdi ki yaka paça işten attılar. Hepsi de iyi insanlar ama yere sağlam basmasını hiç bilmiyorlar.” (Harms, 2023: 8)
Daniil Harms, devrin eleştirmenleri tarafından sık sık eleştirilen bir yazardır. Bu, kimi zaman benimsediği avangart anlayıştan, kimi zamansa metinlerinin anlaşılamaz oluşundan kaynaklanır. Öte taraftan Rus fütüristleri ve Rus biçimci eleştirmenler tarafından ise yakından takip edilir. Onun bu yönü, kendisini Ufak Tefek Olaylar’da da gösterir. Arka planında yoğun bir emek harcandığı belli olan bu metinler, okuru düşünmeye sevk eden, yer yer içerisinde çeşitli bulmacalar barındıran, her bir satırı dikkatle okunması gereken öykülerdir.
Kişisel yaşantısında olduğu gibi edebiyatında da ironiye, alaycılık ve komik/mizahi unsurlara geniş bir alan açar Daniil Harms, hayatı ti’ye almaktan; onunla alay etmekten; otoriteleri eleştirmekten; sınırları zorlamaktan hiç geri durmaz. Bu noktada yer yer Gogol ve Puşkin gibi yazarları da hatırlatan Harms, bu gibi isimlerden farklı olarak çeşitli biçimsel denemelere girişmekten geri durmaz. İçerik, kimi zaman biçimin gerisinde kalır, kimi zaman ise ona eşlik eder. Nihayetinde Harms’ın tüm metinleri farklı yönleriyle ön plana çıkar. Bu noktada yazarın salt tanımlanabilir ve aynı çizgide gelişen bir edebiyattan çok çeşitlemelere özen gösterdiği söylenebilir. Tüm bunlarla birlikte ironi ve mizah, Harms’ın öykülerinde tercih ettiği en temel dilsel etmenlerden/ögelerden birisi olarak yorumlanabilir, görülebilir.
Avangart Sovyet edebiyatının önde gelen yazarlarından birisi olan Daniil Harms, gerek yaşantısı gerekse benimsediği edebiyat anlayışıyla dikkat çeken bir isim olarak değerlendirilebilir. Osman Çakmakçı tarafından Türkçeye çevrilen, yeni baskısı geçtiğimiz günlerde Ketebe tarafından gerçekleştirilen Ufak Tefek Olayla ise bu noktada yazarın kült metni olarak ifade edilebilir.
