Swift’in hayal gücündeki karanlık bölgeleri, çağımızın onca dehşeti karşısında küçümsemek ve “insanlık dışı” olduğu gerekçesiyle bir kenara atmak artık kimseye inandırıcı gelmiyordu. 

Gulliver’in Seyahatleri bundan yaklaşık üç yüz yıl önce yazıldı ve aradan geçen bunca sürede romanın fantastik iskeletiyle hiciv dolu içeriği, yani kitabın etkili olmasını sağlayan en önemli unsur, birbirinden koptu. 

Romanın ilk bölümünde Lilliput sarayından isimsiz bir görevli, imparatorla saray danışmanları tarafından Gulliver’e kurulan komployu haber verir ve açlıktan ölmesine müteakip cesedinin başına neler geleceğini aktarır: 

Hükümdarın gelirlerinin harcanmasında tek yetkili olan ekselansları, size yapılan masrafları yavaş yavaş azaltarak sözünü ettiği felaketleri önleyebilirdi; ancak bu şekilde yeterince iyi beslenemeyeceğinizden her geçen gün eriyerek güçten düşecek, iştahınızı kaybedip birkaç ay içinde tamamen çöküp tükenecektiniz. Hem o zaman vücudunuz küçülmüş olacağından cesedinizden çıkacak kokunun da o denli tehlikeli olmayacağını; ölümünüzden hemen sonra da majestelerinin beş-altı bin vatandaşının, iki-üç gün içinde etlerinizi kemiklerinizden ayırıp salgın bir hastalığa meydan vermemek için ülkenin en ücra köşesine götürüp gömerek iskeletinizi de gelecek kuşakların hayranlığını kazanacak bir abide olarak bırakabileceklerini söyledi. (Jonathan Swift, Gulliver’in Seyahatleri, Çev. Arzu Göncü, Sf.115, Ayrıntı Yayınları, 2018)

Öngörülen bu ceza, Gulliver’in Seyahatleri’nin kendisi için de makul bir simge sayılır çünkü yıllar içinde romanın içi olabildiğince boşaltıldı, parçalara ayrılıp dağıtıldı ve yeniden dolaşıma sokuldu. Bilhassa da kitabın okur üzerindeki etkisinin temel sebebi olan fantastik iskeletle hiciv dolu içerik, geçen onca sürede birbirinden bütünüyle koptu. Fakat fantastik kısım ayakta kalırken aslolan kısım, yani romanın kendine özgü hiciv dolu içeriği bütünüyle unutuldu. Öyle ki, kuşaklar boyunca çoğu okurun katlanamayacağı kadar bozulmuş, kokuşmuş bir kılıf kaldı geriye. 

Gulliver’in Seyahatleri’nin yayımlanmasına müteakip Swift ile arkadaşları arasında geçen yazışmalar, Swift’in anlatısındaki ince detayların entelektüel çevrelerdeki etkisini gösteren en önemli kanıtlardan biri. 

18. yüzyıl İngiltere’sinin en etkili edebiyat figürlerinden biri olan Samuel Johnson, parlamentodaki tartışmaları konu alacak ve Gentleman’s Magazine dergisinde yayımlanacak köşesine “Lilliput’ta Gidişat” ismini verdiğinde bu yalnızca siyasi hicvin bir simgesi haline gelmekle kalmayıp aynı zamanda Swift’in hayal gücünün ulusun hayal dünyasına sirayet ettiğinin göstergesi oldu. Nitekim Gulliver’in Seyahatleri’nin 1727 yılında Hollandaca, Fransızca ve Almanca dillerine yapılan çevirilerini 1729 yılında İtalyanca, 1768-1793 yılları arasında da sırasıyla Danca, İsveççe, Rusça ve Portekizce çevirileri izledi. Yüz yılın sonuna gelindiği Swift’in romanı, dünya çapında bir fenomen olmuştu. 

Eserin toplumsal hayal gücü tarafından geniş ölçüde benimsendiğinin bir başka kanıtı da romanın sebep olduğu yan yayınların (Gulliveriana*) çokluğuydu – tabii bütün bunların, insanın başka birinin emeği üzerinden para kazanma konusundaki ebedi tutkusunun sonucu olduğunu söylemek de mümkün.  Her ne kadar Swift, Tory** yanlısı tutumu nedeniyle Francis Jeffrey tarafından Edinburgh Review’da eleştiri yağmuruna tutulsa da (İnsanlığın küçümsemesine ve tiksintisine maruz kalan, bundan daha ilkesiz ve alçakça bir davranış biçimi henüz görülmemiştir, diye haykırmıştı Jeffrey) William Godwin ve Edmund Burke gibi politik olarak farklı konumlarda yer alan iki ismin daha sonra romandaki ahlaki duyarlılıkla ilgilenmiş olması, Gulliver’in Seyahatleri’ne duyulan hayranlığın parti sınırlarını aştığının başka bir göstergesiydi.

Fakat Gulliver’in Seyahatleri’ne yönelik bu genel beğeni ortamı içinde en baştan beri aykırı sesler yok değildi. Dönemin en büyük şairlerinden olan Alexander Pope, kimilerinin romanı “fazla cüretkâr ve fazla hiciv dolu” bulduğunu yazdı ve bu sözleri romanın “insan düşmanı” olarak yaftalanmasına yol açacak bir suçlamaya dönüştü. Söz konusu sözlerin bilinirliğini artıransa Swift’in yakın dostu, 5. Orrey Kontu John Boyle’dan başkası değildi. Nitekim Orrey Kontu, Swift’in ölümünden kısa bir süre sonra şunları yazacaktı: 

“Hayali yolculuklarının bu son bölümünde Swift, katlanılması imkânsız bir insan düşmanlığına kendini kaptırmış. İnsan doğası hakkında bize sunduğu tablo, onu okuyan kişinin zihnini dehşete düşürüyor, hatta alçaltıyor. Nüktelerinin ve mizahının bütün gücü kaybolurken geriye hüzünlü ve nahoş bir izlenimden başka bir şey kalmıyor. Bu masaldan eğlenmiyor iğreniyoruz, ders almıyor sarsılıyoruz.”

Aynı eleştiri, Victoria dönemi romancısı William Makepeace Thackeray’nin sözleriyle iyice sertleşti: 

“Swift’in kendi öğretisinin nereye vardığını –insan mantığının umutsuzca sürüklendiği o ölümcül kayaları– biliyor olması gerçeği dehşet verici. Göklere yağdırılan küfürlerin ve dünyaya özgü lanetlerin kulaklarda yankılandığı bir vakitte bu korkunç alegoriyi yazmaya başladı. Alegorinin özü şu: İnsan baştan aşağı kötü, çaresiz ve noksan akıllıdır. Tutkuları o kadar canavarca, kendisiyle böbürlendiği yetenekler o kadar aşağılıktır ki, hayvanlara köle olmayı hem hak eder hem de buna mahkûmdur ve dolayısıyla cehalet, insanın övünüp durduğu kendi aklından çok daha iyidir.”

Bu sert yargılar, 19. yüzyıl ortalarında ortaya çıkan daha dengeli eleştirilere baskın geldi ve bu durum metne “arındırılmış” baskılar olarak yansıdı. Böylece zararlı görülen kısımlar çıkarıldı, çocuklara yönelik nüshalardaysa üçüncü ve dördüncü bölüm tamamen kesilip atıldı. Ve elbette bu denli iğdiş edilip sakat bırakılmış bir metinde geriye kalan kısımlar metnin siyasi ve hicivsel gücünü gözler önüne sermekten acizdi. Fakat varılan son nokta, Jeffrey’nin romana olan bakışına da gayet uygun düşüyordu: 

“Kitaba olan ilginin hicivden değil, fiziksel imkânsızlıkların akla yakın bir biçimde tasvir edilmesinden kaynaklandığı çok açık. Üstelik şöyle de bir olgu var: Okur hicvin yoğun olduğu kısımlardan pek hoşlanmazken metne duyulan asıl ilgi harikalar dünyasını andıran kısımlara odaklanıyor.” 

Ne var ki, takvimler 20. yüzyılın ortalarına yaklaştığında Swift’in hayal gücü, iki büyük dünya savaşına tanıklık etmiş toplumlar için son derece gerçekçi görünmeye başladı. Gulliver’in Seyahatleri, modern çağın suçlarına ve çılgınlıklarına şaşkınlıkla bakan gözlemci için rehber kitaplardan biri haline gelirken bu eğilimi başlatan da Orwell’in 1946 tarihli denemesiydi. 

Nitekim Swift’in hayal gücündeki karanlık bölgeleri, çağımızın onca dehşeti karşısında küçümsemek ve “insanlık dışı” olduğu gerekçesiyle bir kenara atmak artık kimseye inandırıcı gelmiyordu. Bizzat orada, o karanlık bölgelerde yaşar hale gelmiştik ve Swift’in zihinsel enerjisi ve umutsuz vizyonu, ayrıca bu enerjiye ve vizyona edebi biçim kazandırma yeteneği artık büyük ölçüde kabul görüyordu. Flaubert ve Conrad gibi öncülerin ardından Nabokov kadar titiz romancılar bile hayal gücü bakımından Swift’in anlatısından beslendi. Mesela Lolita’nın (1955) ön çalışması sayılan Волшебник’in (The Enchanter, 1939) kahramanı, gizlice arzuladığı kızın annesiyle evlenmek zorunda kalır ve düğün gecesi kendini, evlendiği kadının “çoklu mağaralarında” kaybolmuş “küçük bir Gulliver” olarak hayal eder. 

Ancak Gulliver’in Seyahatleri’ne verilmiş belki de en muazzam yanıt, Borges’in felsefi kurmacalarından, özellikle de Brodie Raporu’ndan (1970) gelir. Borges Gulliver’in Seyahatleri’ni okuduğunda, uzak ülkelere yapılan yolculukların anlatısı gibi görünen bu kitabın aslında devasa bir kütüphaneye yapılmış bir dizi yolculuk olduğunu idrak eder ve sahip olduğu o engin hayal gücü, Swift’in projesinin bu yönüyle birebir örtüşür. 

Gulliver’in Seyahatleri’nin dördüncü bölümü üzerine süregiden tartışmalar, daha doğrusu bu bölümlü ilgili “sert” ve “ılımlı” eleştiriler, kimi çevrelerin Swift’i hâlâ daha uysal, daha kolay geçinilen, dost meclisleri tarafından sevilen bir figür olarak yeniden keşfetmek istediğini ortaya koydu. Bu hayalin peşine düşenleri daha sonra bulacağımız yerse, sömürge sonrası düşüncenin sık ve dikenli çalılarının arası oldu. Bunun başlıca nedeniyse hem Swift’in hem de Gulliver’in sömürgecilik karşıtı duyarlılıklarının yeniden keşfedilmesiydi.

Şu an hayatta olsa Swift’in bizzat hor göreceği ve alay edeceği bu tarz davaların saflarına zorla dahil edilmeye çalışılması, Lilliputluların Gulliver’in cesedini parça parça doğrayıp ortalığı temizlemesine benziyor. Fakat yine de bu tür sınıflandırmalar –her ne kadar bu şekilde kurulan yargı ve okunan niyet hatalı olsa da– 1726 gibi çok erken bir tarihte Gulliver’in Seyahatleri’ni yayımlayan Swift’in, toplumların hayal gücünde karaya vuran o dev, rahatsız edici varlığına dolaylı bir saygı duruşu da sayılabilir. 

Çeviren:Fulya Kılınçarslan

*Gulliveriana, Gulliver’in Seyahatleri’nin yayımlanmasına müteakip ortaya çıkan, kitaptan esinlenen, onu taklit eden, sürdüren ya da parodisini yapan eserlerin genel adı olmakla birlikte 18. yüzyıl boyunca üretilen bu “Gulliver benzeri külliyat” için İngilizce edebiyat araştırmalarında bir terim olarak kullanılır. (Ç.N.) 

** Tory yanlıları: 18. yüzyıl İngiltere’sinde siyasete hakim olan iki büyük gruptan biri. Genellikle toprak sahibi soylulardan, kırsal kesimin ileri gelenlerinden, monarşiye ve Anglikan Kilisesi’ne bağlılık bildirenlerden oluşuyordu. Karşıt grup olan Whig yanlılarıysa Protestan veraset düzenini, parlamentonun üstünlüğünü ve ticaret sermayesini savunuyordu. Günümüz açısından baktığımızda bu iki gruptan Tory yanlıları “muhafazakârlar”, Whig yanlılarıysa  “liberaller” olarak düşünülebilir. (Ç.N.)