Kitap kapaklarını niçin önemsemeliyiz…
16 Kasım 2013 Kültür Sanat Tasarım

Kitap kapaklarını niçin önemsemeliyiz…


Twitter'da Paylaş
0

[button]Semih Gümüş[/button] Kitap kapaklarını nitelikli biçimde çözülmesi gereken bir sorun olarak gören yazarlar, yayıncılar, editörler ve okurlardır yayıncılık dünyasının güvencesi. Kitapların içeriğini öne çıkarıp kapaklarını ve tasarıma ilişkin özelliklerini önemsemeyenlerin iyi kitap okuru olduklarından da kuşku duyarım. Kitapların bir yüzünü okuyorsak, öbür yüzünü elimize alıyoruz. Üstelik bizdeki kapak anlayışının epeyce eskimiş, eksik ve sorunlu olduğu da ortada. Demek ki kitap kapaklarını tartışmayı sürdürmeliyiz: 1 Yayınevleri kitap kapakları kimlere yaptırıyor? Büyük yayınevlerinin bazılarının içeride çalışan grafikerleri var, kimi tasarımcı, illüstratör. Bu istihdam anlayışı önemli ve saygındır elbette. Bütün kapakları kendi bünyenizdeki tasarımcınıza emanet edip sonuçlarıyla mutlu olabilirsiniz. Ben bu noktada, kapağa kuş kondurmaya çalışan grafik-tasarımcılardan korkarım. Süslü olabilir kapak, yapanın yeteneklerini zorlamaya çalıştığı yerde tökezlemeye başlar. Süslü dil nasıl edebiyat dışıysa, süslü kapaklar da kültür yayıncılığı içinde gördüğümüz kitapların dışında kalmalı. Yalın tasarımlar içinde düşünmek, kapaklara farklı bir değer katabilir. Bunun çok öznel olduğunu düşünüyorsanız, yalnızca kitap kapaklarına bakmak için bir kitabevine gidebilirsiniz. Gene de asıl sorun bu değil elbette. Kaç büyük yayınevi kendi içinde bir grafik-tasarımcı çalıştırıyor. Birkaç yayınevi mi? Demek o büyüklükte çok sayıda yayınevine sahip olacak bir sektör olamadık daha. 2 Belki de grafik-tasarımcıyı yayınevinin bünyesine almak doğru değildir. Yaratıcı emekten söz ediyoruz ve tam anlamıyla sizin anlayışınıza uygun bir yaratıcıyla çalışma fırsatını bulmak kolay değil. Yüzlerce kapak yapacak bir kişi o. Yüzlerce kapağın bir bölümünü beğenmezseniz, birlikte çalışmak anlamsızlaşabilir. Bu durumda dışarıdan bir grafik-tasarımcıyla çalışmak, belki daha geçerli ve gerçekçi seçimdir. Yeter ki yayınevinin görsel kimliği sürekli değişen zevklerle oluşturulmasın. 3 Pek çok yayıncı, bazen ekonomik güçlükleri yüzünden, çoğu kez de kapak tasarımı için ayrıca bir maliyet kalemi daha yazmak istemediğinden, kapakları kendisi yapar. Bu durumu gözünüzde canlandırın ve sonuçlarını düşünün. Tasarımcıya kitabın bütün maliyeti içinde küçücük kalan bir parayı ödemekten kaçındığı için, kapağı kendisi yapan yayıncının yaptığı işin devamından kuşku duyabiliriz. Oysa ödenen o para, neredeyse on tane kitap satışıyla karşılanabilecek bir tutardır. 4 Bir yayınevinin her şeyden –içerikten de– önce kapaklarıyla ayırt edildiğini söyleyebiliriz. Belki ben böyle bir açıdan bakıyorum. Demek o kadar önemli, diye düşünülebilir. Öyleyse yayımladığı birçok kapağa bakınca, o kapakların o yayınevine ait olduğu okurun zihninde de yer etmeye başlamış olmalı. İyi kitap okuru, gerçekten de kapağına bakarak o kitabın hangi yayınevine ait olduğunu bilir. En belirgin kapak tasarımlarından biri olarak Can Yayınları’nın beyaz kapaklarını örnek verebiliriz. Can Yayınları’nı bir markaya dönüştüren nedenler arasında, o beyaz kapaklar da vardır ki, binlerce kitaptan sonra bile vazgeçilmez olmuştur bence. 5 Bu arada diziler var. Küçük ya da büyük, her yayınevi içerik bakımından bir arada bulunacak kitaplarını birer dizi içinde toplar. Her dizinin de kendine özgü kapağı olur. Dizi kapakları kendi içinde bir dizi kitabı birbirine zincirlerken yayınevinin bütüncül kimliğine de uygun tasarlanır. Demek ki dizilerin kapak tasarımlarının da birbirinden büsbütün kopuk, bambaşka yayınevlerine ait olduğu duygusunu vermemesi gerekir. Bunlar biliniyor elbette. Yeniden vurgulamamın nedeni, bilinenlerle uygulamalar arasında bazen rastladığımız uzaklık. 6 Kapaklarda resim kullanmak, yayıncının da, pek çok tasarımcının da aklına ilk gelen çözümdür. Resim, desen olmadan kapak olmaz sanki. Kurmaca metinler için kaygı hep bu yönde. Resmin nasıl kullanılması ve kullanılmaması gerektiğinden önceki yazıda söz etmiştim. Bir de şu var: Günümüzde tasarım gitgide yalınlaşıyor. Resim ya da desen de yalın bir tasarımın öğesi olabilir, küçük kullanılabilir sözgelimi, renkli değil de siyah-beyaz resimler seçilebilir ya da başka biçimler bulunabilir. Ya da resmi bir köşede bırakıp elimizdeki öteki asal öğe olan yazıyla yapılabilir kapaklar. Bugün geleneksel anlayışların yerine tipografiyi geçiren tasarımcılar pek çok sıra dışı işle içli dışlı görünüyor. Tipografinin krallığı var. Neredeyse sınırsız font seçenekleri içinden çıkarılabilir tipografi ve bilgisayarınızda hazır duran binlerce font arasından seçtiklerinizi dilediğiniz gibi büyütüp küçülterek, eğip bükerek kullanabilir ve yalnızca onlara dayanarak yapabilirsiniz kapaklarınızı. Bu arada bir adım daha yukarı çıkmak isteyen grafik-tasarımcıların pek çoğu o yazıları kendileri yapıyor ve bu durumda müthiş bir özgürlük içinde kullanıyorlar yazıyı. Tipografik tasarımlarda yazı, yazı olmaktan çıkıp çizgilerden, lekelerden oluşan görsel bir öğeye dönüşüyor elbette. Daha çok butik yayıncıların ilgi gösterdiği bu yenilikçi anlayışlar ortaya sıra dışı kapak tasarımları çıkarıyor. 7 Nabokov’un Lolita romanının kapaklarının bugüne dek yanlış yapıldığını, çünkü romanın yanlış okunduğunu öne süren bir yazı okudum ki, bunun epeyce ilginç olduğunu kabul etmeliyiz. Nabokov’un kendisi de romanı için yapılan kapakların yanlış olduğunu düşünürmüş. Lolita’nın konusu, pek çok kişinin olduğu gibi, kapakları yapan tasarımcıların da yanlış bir önyargıyla davranmalarına neden olmuş. Bu çıkış noktası, bir grup tasarımcıyı elli sekiz yıl sonra yeni Lolita kapakları yapma düşüncesine yönlendirmiş ve seksen tasarımcının yaptığı yeni kapaklar bir kitapta toplanmış. Gördüklerim kışkırtıcı bir “lolita” resmi yerine, olabildiğince yalın kapaklar. Soyutlamalarla çağrışımlara yol açmak, pek çok Lolita tasarımcısının çıkış noktası olmuş. Sanırım bizim için de bir ders niteliğindedir bu. Bu haberi okuduktan sonra, Yusuf Atılgan’ın Anayurt Oteli için yenilenmiş bir anlayışla yapılacak bir dizi kapak hayalini kurdum. Acaba Yapı Kredi Yayınları da Lolita’nınkine benzer bir çalışmanın Anayurt Oteli için yapılmasına önayak olur mu? 8 Kapaklarla ilgili önemli bulduğum birkaç noktayı da şöyle sıralayabilirim: Sırt yazılarının aşağıdan yukarı değil de yukarıdan aşağı yazılması konusunda artık ezici bir çoğunluğun onayı var. Ama bir grup yayınevi tersinde ısrar etmeyi sürdürüyor. Oysa aynı yayınevlerinin kapaklarındaki öteki öğelere bakış açısı, sırt yazılarındaki bu terslikle çelişiyor. Bizde editöryel biçimler anglosakson ilkelerine dayalıdır. Zaman içinde seçilmiş ve yerleşmiştir bu ilkeler. Bunu bilinçli biçimde seçmiş yayıncı, sırt yazısını aağıdan yukarı okunacak biçimde koymaz. Arka kapak yazılarının uzunluğu da ayrı bir sorun. Kimi editör, yazar ya da çevirmen, her kimse, arka kapak yazısına kitapla ilgili, gerekli gördüğü bütün bilgileri, sözleri girmeye çalıştığında, bir sayfalık bir metni arka kapağa yerleştirmeye çalışır. Siz kitapçıda kitabı elinize aldığınızda, o uzunluktaki arka kapak yazılarını okuyor musunuz? Demek ki hemen okunabilir uzunlukta iki kısa paragraf, arka kapaklar için yeterlidir. Üstelik arka kapak yazısı, kitabı yayına hazırlama aşamasında en çetin işler arasındadır, yazanlar bilir. Yayınevinde o kitabın editörünün işidir bu ama kimse de istekle yanaşmaz o metinleri yazmaya. 9 Kitap kapakları yayınevlerinde yalnızca grafik-tasarımcıların işi midir? Çoğu kez böyle görülüyor. Oysa yayıncının kendisi, o kitabın editörü de kapaklardan sorumludur. Yayıncı ya da editör, kapağı kendisi yapmaz ama o kapağa baktığında ya da herhangi bir kitabı eline aldığında, kapağın nasıl olduğunu büyük ölçüde anlamalıdır. Tam anlamıyla bir göz eğitimidir bu. Baktıklarının inceliklerini görecek bir estetik eğitimse, gene bakarak olur. Yani iyi örneklere, dergilerde, albümlerde, kataloglarda, onları nerede bulacaksa bulup dikkatle ve bir kere değil, aynı kapağa belki yüzlerce kere bakıp, iyi olanın niçin iyi olduğunu anlamaya çalışarak kendisini görsel bir eğitimden geçirmelidir. Göz bakar, onun görmesi eğitimle sağlanır. Yani merak, kitap kapaklarıyla ilgili melekelerimizi geliştirmenin sırrıdır. Merak yoksa, nitelik de yukarıdan gelmez.

Twitter'da Paylaş
0

YORUMLAR


İLGİNİZİ ÇEKEBİLİR