Ne zaman ki, yazar aradaki boşluğu yalnızca açıklamalar yaparak kapamaya çalışır, işte o zaman sorun çıkmaya başlar. Olayların özetlenmesinden oluşan bütün bir blok, olup bitenlere netlik kazandırdığı ölçüde anlatının canlılığını yitirmesine sebep olur.

Kimi zaman romanlarda aradan geçen uzun bir zamanın –aylar, bazen de yıllar– atlandığını fark ederiz. Ve yazarlar bunu öylesine ustalıkla yapar ki, okur geçen onca sürede tek tek neler olup bittiğini bilmese de yaşanan değişimi sezer. Yazarın burada karşı karşıya olduğu güçlük, devamlılık hissiyle ilgili. Anlatı bir kez durup sonra yeniden devam ettiğinde okur –olaylar hakkında net bilgi sahibi olmasa da– geçen zamanın karakterleri nasıl değiştirdiğinin ayırdına varır. 

Yazarlar bu sorunu, boşluğun ne şekilde doldurulacağına karar vererek ele alırlar. Boşluğun iki ucundaki anlatı parçaları arasında bağlantı belli bir davranış kalıbıyla, tekrarlanan bir imgeyle, anlatıcının ya da karakterlerden birinin sesiyle ya da henüz çözümlenmemiş bir gerilimle kurulabilir. Yani bir sayfadan ötekine akıp giden zaman aslında belli belirsiz bir iz bırakır ve bu iz de okurun hikâyenin içinde kalmasını sağlar. 

Mesela Uğultulu Tepeler’de Heathcliff birkaç yıl süreyle ortadan kaybolur ve ardından yüklüce bir miktar parayla, iyi bir eğitimle ve bariz bir amaç bilinciyle evine döner. Romanda Heathcliff’in dönüşümünü adım adım görmeyiz. Bunun yerine Heathcliff’in önceki haliyle şimdiki hali arasındaki zıtlıkları fark ederiz. Okur ister istemez karşılaştırma yapar. Konuşma biçimi, tavırları ve ev içindeki otoriter hali geçen sürede somut bir şeyler yaşandığını gösterir. Yani kayıp zamanda neler olup bittiği kısmen de olsa gizli kalır ama Heathcliff’in üzerindeki etkisi net bir biçimde hissedilir. 

Bir başka örnek de Yüz Yıllık Yalnızlık. Burada zaman çok daha geniş aralıklarla ilerler. Aile tarihinin uzun zaman aralıklarını atlamak için kimi yerde tek bir paragraf yeter. Anlatıdaki devamlılıksa tekrarlarla sağlanır. İsimler, alışkanlıklar, takıntılar ve hatalar nesiller boyunca birbirini tekrar eder. Dolayısıyla okur büyün hayatların münferit bir biçimde anlatılmasına ihtiyaç duymaz. Daha önceki karakterlerden biriyle aynı ismi ve aynı mizacı taşıyan bir karakter ortaya çıktığında kurulan bu bağlantı, roman içerisinde açıkça anlatılmayan olaylar arasında köprü vazifesi görür. 

Toni Morrison’ın Sevilen adlı romanındaysa hikâyenin bütününü oluşturan olaylar kesintisiz bir akış halinde değildir. Anlatı, anılar aracılığıyla bu olaylar etrafında dolanır. Sethe’nin geçmişi şimdiki zamana parça parça, çoğu zaman da küçük ayrıntıların daha büyük olanları tetiklemesiyle sızar. Her dönüş yeni bir bilgi daha ekler ve okurun olup bitenle ilgili kavrayışını değiştirir. Zaman boşluğu bazı deneyimlere doğrudan yaklaşmanın ne kadar zor olduğunu yansıtır. Okur eksik geçmişi zamanla bir araya getirir ve bu birleştirme süreci romanın duygusal etkisinin bir parçası hâline gelir.

Çok daha net bir örneği Sigrid Nunez’in Dost isimli romanında görürüz. Anlatıcının zaman duygusu yasın etkisiyle bozulur. Günler ve aylar belirgin bir işaret olmadan akar ve hikâye, kurgulanmış olaylarla değil düşüncelerle ilerler. Burada süreklilik duygusunu sağlayansa anlatıcının sesi olur. Anlatıcı ufak değişikliklerle aynı konulara döner ve bu değişiklikler de dönüşümü gösterir. Dolayısıyla zaman boşluğu geçişlerden ziyade anlatı akışındaki kaymada saklı kalır. 

Jennifer Egan’ın İt Kopuk Takımı’nda zaman boşlukları kasıtlı olarak bölümler arasında verilir ve bu sebeple oldukça belirgindir. Her bir bölüm zamanda farklı bir noktayı, hatta yıllar sonrasını anlatır. Belli bir bölümde ortaya çıkan bir karakter başka bir bölümde ve elbette kendi hayatının sonraki aşamalarından birinde, üstelik okurun tanık olmadığı deneyimlerin etkisiyle değişmiş halde ortaya çıkar. Bölümlerin hepsi okurun kavrayışına yeni bir boyut katarken hikâyedeki bütünsel akış, ancak birçok bölümün bir araya gelmesiyle belirginleşir.

Bu örnekler ortak bir ilkeyi gün yüzüne çıkarır: roman boyunca süren bir anlatının okurda devamlılık hissi bırakması illa bütün olayların anlatılmasına bağımlı değil. Burada mühim olan, sürekliliği sağlayacak öğeyi belirlemek ve hikâye yeniden başladığında bu unsurun net bir biçimde hissedilmesini sağlamak. Aradan geçen zamanda yaşanmış görünmez olayları özetlemektense alelade bir jest, belli bir konuşma tarzı ya da gerginlik yaratan bir ilişki çok daha vurucu bir etki bırakır. 

Ne zaman ki, yazar aradaki boşluğu yalnızca açıklamalar yaparak kapamaya çalışır, işte o zaman sorun çıkmaya başlar. Olayların özetlenmesinden oluşan bütün bir blok, olup bitenlere netlik kazandırdığı ölçüde anlatının canlılığını yitirmesine sebep olur. Okur değişimden haberdardır ama değişim sürecine birebir tanıklık etmemiş, yalnızca kendisine aktarılanı dinlemiştir. Böylesine cılız ve ahenksiz bir anlatıdan sonra müteakip bölümler de sönük kalabilir çünkü bütün dönüşüm, okura o dönüşümün etkilerini anlama fırsatı vermeden anlatılıp bitmiştir. 

Sonuç itibariyle hikâyedeki zaman atlamaları, bir romanın kendi kapsamı içine sığdırmaya çalıştığı hayatın çok daha fazlasını sezdirmesine imkân tanır. Karakterler yeniden sahnede belirdiğinde biliriz ki, yaşanmışlığın getirdiği yükle beraber gelirler. Ve aradan geçen onca süre onların muhatapları karşısındaki tutumlarını, konuşmalarını ve hayattaki duruşlarını belirler. Yazarın buradaki göreviyse saklı bırakılan zamanda olanları, belli araçlar vasıtasıyla anlaşılır kılmaktan ibaret. Böylesine titiz bir iş çıkarıldığında boşluk, durmaksızın ilerleyen hikâyenin kendiliğinden bir parçası gibi hissedilir. 

Çeviren: Fulya Kılınçarslan