Yeni teknolojiler uzak bir gelecekte insanlar arasındaki dil bariyerlerini elimine edebilir ancak buna rağmen dil öğrenimi, önümüzdeki on yıllarda resmi eğitimin ayrılmaz bir parçası olarak kalmaya devam edecek. 

Akıllı telefonlarımızda otomatik çeviri yapan onca uygulama varken yabancı dil öğrenmek hâlâ faydalı mı? Yabancı dil öğrenmeye gerek kalmadığı yönünde bir varsayım en başta endişe verici görünse de, doğru kullanılan yapay zekâ teknolojileri dil öğrenimi için alternatif yollar açıyor. 

Mesela bu alanda uzmanlaşan Open AI, 2024 yılı içinde metinle olduğu kadar görüntü ve seslerle de etkileşime girebilen, muhakeme kabiliyetine sahip yeni dil modeli GPT4-o’yu tanıttı. 

Tanıtım videolarından birinde akıllı telefon kullanan iki kişi vardı ve bunlardan biri uygulamadan (GPT4-o) ikisi arasında geçen konuşmaları dinlemesini, ardından konuşmalarını İngilizceden İspanyolcaya, İspanyolcadan da İngilizceye tercüme etmesini istiyordu. Böylece her biri, uygulamalı dilbilimde L1 olarak adlandırılan dilde, yani kendi ana dilinde iletişim kurabilecekti. Başka bir videodaysa GPT4-o, kendisiyle sohbet eden iki kişiye konuşmanın gidişatına göre yanıt veriyor, sesini, hatta ses tonunu değiştirebiliyordu. 

Bütün dilleri “konuşabilen” telefonlar mı?

Bu iki videoda sergilenen marifetler, bizim gibi Yıldız Savaşları’na aşina olan ve vakti zamanında odasının duvarına milyonlarca dili anlayıp konuşabilen C-3PO’nun posterini asanlar için pek anlam ifade etmeyebilir ama mesele hiç de öyle değil. 

Doğal iletişimlerimizde kendi cihazlarımızı kullanabilme kolaylığı, yeni teknolojilerle olan etkileşimlerimizde bir “önce” ve “sonra” algısına sebep oldu. Telefonu alıyor, birini arayıp kendi ana dilinizde konuşuyorsunuz ve sizin dilinizi bilmeyen, sizin de dilini bilmediğiniz biriyle iletişim kurmayı başarıyorsunuz. 

O halde şu iki soruyu sorabiliriz: madem ki, telefonlarımızı her dili konuşuyor ve her dilde söyleneni anlıyor o zaman yabancı dil öğrenmenin bize ne gibi bir faydası var? Ve bu bağlamda dil öğretiminin rolü ne?

Yapay zekânın dil öğreniminde kullanılmasıyla ilgili iki ekol var. Bunlardan ilki bugün uygulandığı şekliyle yapay zekânın, eninde sonunda dil öğrenimini ortadan kaldıracağını düşünüyor, ikincisiyse yapay zekânın öğrencilerdeki muhakeme becerisini geliştireceği, dolayısıyla da dijital okur yazarlığı başlatacağı fikrinde.

Felaket hipotezleri: dil öğreniminin sonu

Bu hipotezler yeni teknolojilere insan ve toplum davranışları üzerinde mutlak iktidar atfeder. Dil öğreniminin artık bir faydası yoktur; dil öğrenimi, tıpkı Isaac Asimov tarafından yazılan ve farklı galaksilerde konuşulan bütün dillerle insanın sahip olduğu bütün bilginin bir tür üniversite tarafından korunduğu Vakıf serisinde olduğu gibi, yalnızca uzmanlara ve bilginlere mahsus bir nitelik halini almıştır. 

Davranışçı teorilerin 1970’li yıllardan itibaren programlı eğitimi, tekrara dayalı alıştırmaları ve pekiştirmenin önemini vurgulamaya başlamasıyla birlikte bilgisayar destekli dil öğrenimi gündeme geldi. Ama bu açıdan bakıldığında öğrenciyi milyarlarca kez düzeltebilen yorulmak nedir bilmeyen bir bilgisayarın varlığı karşısında öğretmenin varlığı, söz konusu paradigmadaki gereksiz bir unsurdan ibarettir. 

Kapsayıcı hipotezler: yenilenen dil eğitimi

Bu hipotezlerse bilgisayarlarımıza ve mobil cihazlarımıza entegre edilen yapay zekânın e-posta yazmamıza, bilgileri daha hızlı bir biçimde ayıklamamıza ve özümsememize, özel kelime listeleri oluşturmamıza, kelimelerin ve bazı gramer yapılarının kullanımı hakkında fikir edinmemize ve bütün bunların yanı sıra yazdığımız metinleri geliştirmemize yardımcı olduğu bir gelecek tasavvuru sunar.

Ancak bütün bunlar bazı güçlükleri de beraberinde getirir. Birincisi, şu ana kadar dil öğrenimi Milli Eğitim Bakanlığı, okullar ve üniversiteler gibi resmi kurumlarca uygulamaya konan bir dizi pratik aracılığıyla tanımlandı. Dolayısıyla örgün öğrenme sistemi, öğrencilerin öğretmen tarafından değerlendirilmek üzere sözlü veya yazılı metinler hazırladığı mevcut modeli sorguladığından ötürü üretken yapay zekâya karşı temkinli olma taraftarı.  

İkincisi, gayri-resmi dil öğrenimi ciddi bir patlama yaşıyor ve bu,  yapay zekânın sürdürülmesine katkıda bulunduğu bir olgu. Milyonlarca ücretsiz kaynağa özgür erişim ve mobil cihazlarda kullanılan Duolingo gibi uygulamalar, Covid-19 pandemisinden beri resmi eğitimle rekabet halinde. Duolingo tarafından sağlanan verilere göre İspanyolca dünya üzerinde en çok öğrenilen ikinci dil ve kullanıcıların yüzde on yedisi uygulamayı İspanyolca öğrenmek için kullanıyor. 

Nihayetinde yapay zekânın okumayla ve yazmayla olan ilişkimizi ne yönde biçimlendireceğini hâlâ bilmiyoruz, bununla birlikte eğitim ve öğretime ilişkin pratiklerimizi alt üst edeceğini ve radikal değişiklikler gerektireceğini biliyoruz. Böyle bir durumda yapay zekânın gelişiminde asıl rol oynayacak olansa muhtemelen öğrencilerin eleştirel bakışları ve muhakeme becerileri olacak.

Dil bilmenin kişisel gelişim üzerinde önemli etkileri var

Yeni teknolojiler uzak bir gelecekte insanlar arasındaki dil bariyerlerini elimine edebilir ancak buna rağmen dil öğrenimi, önümüzdeki on yıllarda resmi eğitimin ayrılmaz bir parçası olarak kalmaya devam edecek. 

Profesyonel açıdan bakıldığında birden fazla dile hâkim olmak, kurumsal kültür de dahil olmak üzere pek çok kültürde önemli bir beceri olmaya devam edecek. Üstelik uygulamalı dil bilim, dil öğrenmenin analitik becerilerimizi, bilhassa da kural ve kullanımları ayırt etme yeteneğimizi ve aynı zamanda soyutlama ve genelleme gibi doğuştan sahip olduğumuz kabiliyetleri zenginleştirdiğini gösteriyor. 

Sonuç itibariyle kesin olan tek şey, eleştirel bir şekilde kullanıldığı takdirde yapay zekânın yabancı dil öğrenimini ve kullanımı açısından pek çok fırsat sunabileceği. 

Çeviren: Fulya Kılınçarslan