“Edebiyat hayatı taklit mi eder, yoksa onun yerini mi alır?”

Alejandro Zambra, Bonzai'de, minimalizmin tüm nimetlerinden kendince faydalanarak tek seferde indiği insan ruhunun derinliklerindeki kalıcı izleri aramaya koyulurken, varoluşun bitmek bilmeyen spazmlarını, aşkları, kayıpları, kısaca “bitmiş” olan her şeyin dibindeki tortuyu en saf hâliyle “budayarak” anlatır. 

“Bonsai, özel tekniklerle ağaçların saksılar içinde budanarak, bodurlaştırarak, şekil verilerek yetiştirilmesi sanatıdır. Ölçü küçültme tekniği ile yaşı belli ya da belli olmayan bir ağaç türünün yetişmiş ama minyatür boyuttaki görsel sunumudur” diyor Wikipedia. Bonsai, bizdeki kullanımıyla bonzai bitkisiyle ilgili. Dünya üzerinde en iyi İspanyolca yazan yazarlar arasında gösterilen Şilili yazar Alejandro Zambra’nın 2006 yılında yayımlanan ilk kitabı Bonzai de tıpkı Wikipedia’nın, “ölçü küçültme tekniği ile yaşı belli ya da belli olmayan bir ağaç türünün yetişmiş ama minyatür boyuttaki görsel sunumudur” tanımına denk düşen, “görsel boyut” yerine “yazınsal boyut” nitelemesini kullanabileceğimiz bir kitap. 

Edebiyat dünyasında minimalist akımın ve postmodern anlatı biçiminin başat örneklerinden biri olarak gösterilen, altıncı baskısını geçtiğimiz Ocak ayında Notos Kitap’tan Çiğdem Öztürk çevirisiyle yapan Bonzai, Santiago’da üniversite öğrencisi olan Julio ve Emilia’nın edebiyatla yeşeren ilişkisi üzerinden, dünyada her şeyin mümkün olabileceği tek konu olan aşklarını anlattığı, içi yoğun duygularla dolu üç beş kelam ettiği bir ilk romandır. 

Emilia ve Julio’nun edebiyata olan tutkularıyla filizlenen aşkları, zamanla yalana dolana, mecburi ayrılıklara ve herkesin kendi yoluna gittiği bir anlatıya dönüşür. Satır aralarında sık sık araya girerek Bonzai'nin bir kurmaca olduğunu anlatan Alejandro Zambra, haybeye sözcük harcamaz. Bonzai bitkisinin yetiştirilme şekli gibi kitap da yazarın kendi yazma biçiminin bir metaforudur. Bir bonzainin nasıl dalları budanarak küçük tutuluyorsa, Zambra da anlatıyı en çıplak hâlde okura sunar. 

İlişkileri tamamen okudukları kitaplarla biçim alan Julio ve Emilia,  Proust, Perec, Çehov ve özellikle Yukio Mişima’yı, birbirlerini tanıma ve falso vaziyetleri örtmek için birer araç olarak kullanır. Böylece Bonzai, “Edebiyat hayatı taklit mi eder, yoksa onun yerini mi alır?” kadim sorusunu bir kez daha önümüze koyar. 

Son ermiş bir ilişkinin tortusunu kurcalayan Zambra, sonradan kalan boşluğu ve geçmişin insan ruhunun haritasında yol açtığı tepkimeleri tartar. Her ne kadar Emilio ve Julio birbirilerini unuttuklarını sansalar da omuzlarında taşıdıkları geçmişin yükü, tekrar kafaya vurmaya başlayınca, işler de değişmeye başlar.

Alejandro Zambra, Bonzai'de, minimalizmin tüm nimetlerinden kendince faydalanarak tek seferde indiği insan ruhunun derinliklerindeki kalıcı izleri aramaya koyulurken, varoluşun bitmek bilmeyen spazmlarını, aşkları, kayıpları, kısaca “bitmiş” olan her şeyin dibindeki tortuyu en saf hâliyle “budayarak” anlatır.