Ödülün öngörülemezliği büyük ölçüde kriterlerindeki muğlaklıktan kaynaklanıyor. Ödül şartnamesine göre Booker Ödülleri’nin amacı, kurmaca türünde yazılmış en iyi eseri seçmek. Peki bu gerçekten ne anlama geliyor?

Derler ki, herkes kendi içinde bir kitaptır. Peki ya Booker ödülleri? 2022 yılında isimleri kısa listede bulunan altı yazar, ödül törenine günler kala muhtemelen bu sorunun yanıtını merak ediyor ve Londra’daki Guildhall’un ihtişamlı bir görünüme sahip zengin ortamında içlerinden biri İngiltere’nin en prestijli ama aynı zamanda en tartışmalı ödülünün kazananı olacak.

İlk kez 1969 yılında verilen Booker ödülünün kazananı, her yıl, bir önceki yıl İngiltere’de İngilizce olarak yayımlanmış olan kurgu türündeki eserler arasından seçilir. Ödüllerin kapsamı 2005 yılında genişletildi ve İngilizce yazılmasa dahi İngilizceye çevrilen kitapları içerecek biçimde Uluslararası Booker Ödülleri isminde bir kategori daha belirlendi. 2014 yılına gelindiğindeyse asıl ödül kategorisindeki İngiltere kısıtı kaldırıldı ve dünyanın herhangi bir yerinde yayımlanan İngilizce kitaplar olarak değiştirildi. 

O zamandan bu yana Bernardine Evaristo, Anne Enright, Julian Barnes ve Hilary Mantel gibi tanınmış isimlerle kendini duyuran Booker ödülleri her yıl dünya çağında ilgi çekmeye devam ediyor. Mesela 2020 yılında düzenlenen (sanal) ödül törenine katılan isimlerden biri de eski ABD başkanı Barack Obama’ydı. 

Fakat Booker ödülleri hani neredeyse gelenek haline gelmiş gibi her yıl tartışmaları beraberinde getiriyor. Bunun sebebi, ödüllerin kısmen de olsa öngörülemez oluşu. Hatta geçtiğimiz yıllarda ödül kazanan isimlerden biri durumu Avustralya’da bağış toplayabilmek için çekilişle kümes hayvanı satılan bir etkinliğe benzetti ve ödülü kazanmanın yetenekten ziyade şansa dayalı olduğunu söyledi. 

Ödülün öngörülemezliği büyük ölçüde kriterlerindeki muğlaklıktan kaynaklanıyor. Ödül şartnamesine göre Booker Ödülleri’nin amacı, kurmaca türünde yazılmış en iyi eseri seçmek. Peki bu gerçekten ne anlama geliyor? Meselenin bu en önemli kısmını aldım ve 2000 yılından beri asıl ödülü kazananlar üzerinden, biraz da Excel’in yardımıyla bir istatiksel bir anlam ortalaması çıkardım. İşte ortalama bir Booker galibinin genel profili: 

Kitap 

Ödül töreninden önceki mayıs ayında, Bloomsbury tarafından yayımlanan 408 sayfalık ciltli bir kitap. Kazanan kitaplardaki hikâyeler ağırlıklı olarak 1980’li yıllarda Londra ve çevresinde geçiyor. Ele alınan konularsa zaman ve bellek, aşk ve kayıplar, bir de aile ilişkileri. Çoğunda kahraman yaratıcı endüstrilerden birinde çalışıyor, toplum tarafından dışlanmış, dolayısıyla da hikâye büyük ölçüde iç gözleme dayanıyor. Birinci ya da üçüncü tekil şahıs anlatıcıyla geçmiş zaman kipleri ortak nokta. Bakış açıları çeşitli, noktalama işaretlerine pek ihtiyaç duyulmuyor, siyasi hicvin hissedilir bir ağırlığı var. Sömürgecilik ve sonraki dönemlerde buna bağlı olarak ortaya çıkan etkiler en ilgi çekici konular arasında. Bir de ön kapak genelde mavi tonlarında oluyor. 

Yazar

Beyaz, İngiliz, erkek, ortalama elli bir yaşında. Evet, kapsayıcı olmak için harcanan onca çabaya rağmen ortalama bir Booker kazananı hâlâ yayıncılık endüstrisinin bayatlamış sönük erkek klişesine uygunluk gösteriyor. (Tarihsel açıdan bakıldığında erkeklerin kazanma olasılığı istatiksel olarak kadınlardan iki kat daha fazla.)

Ortalama bir Booker kazananı yayımlamış olduğu altı kitapla köklü bir kariyere sahip. Üstelik yalnızca yazarlıkla yetinmeyip başta şiir ve senaryo yazarlığı olmak üzere farklı mecralarda eserler veriyor ve genelde ikizler burcu. Bu sonuncusu gerçekten çok ilginç çünkü 2000 yılından beri, kazananlar arasında ikizler burcunda doğanlar diğerlerine oranla iki kat daha fazla.

Kazananın belirlenmesi 

Şimdi bütün bu istatistikleri 2022 yılının kısa listesine uygulayalım. Tahminlerin çoğu Alan Garner’ın Treacle Walker’ını işaret ediyor. Romandaki hikâyenin zaman ve bellek etrafında şekilleniyor oluşu ya da kapağın göz alıcı mavimsi tonları istatiklerimizi doğrular nitelikte. 

Glory’nin turuncu-pembe kapağına rağmen NoViolet Bulawayo için de işler yolunda gibi çünkü altı yazar arasında önceki tarihlerde de kısa listeye kalan bir tek o var. 

Percival Everett’in Ağaçlar isimli kitabının kazanma ihtimaliyse epey düşük çünkü suç ve kara komedinin karışımı olan hikâye, geleneksel olarak bakıldığında şu ana kadar pek başarı yakalayamamış.

Elizabeth Strout’un Oh William! isimli kitabı da aynı şekilde, bir “trequel” hiçbir zaman kazanamadı, başlığında ünlem işareti olan bir roman da öyle. 

Claire Keegan’ın 1985 Noel’inde geçen Böyle Küçük Şeyler’i ele aldığı hikâye açısından yukarıda belirlediğimiz ortalama niteliklere sahip ama kitap yalnızca 116 sayfa ve muhtemelen bu hacimsizliği onun aleyhine sonuç verecek. 

Şahsen kazananın Shehan Karunatilaka’nın Maali Almeida’nın Yedi Ay Dönümü isimli kitabı olacağını düşünüyorum. Niçin mi? Tarihi kurmaca? Evet. Yakın geçmişteki sömürge sonrası travmalara derin bir bakış? Evet. Yaratıcı endüstrilerden birinde çalışan, toplum tarafından dışlanmış hayalet bir anlatıcı? Evet. 

Kitapta seri bir kumarbaz olarak tanıdığımız Maali, piyangoyu kazanma olasılığının sekiz milyonda bir olduğunu bilir, fakat Booker Ödülü’nde bu oran altıda bire, hatta geçmişteki örneklere bakılırsa çok daha fazlasına isabet ediyor. 

Bakalım Booker ödülleri 2022 yılında bir kez daha kendini tekrar edecek mi?

Çeviren: Fulya Kılınçarslan

Not: 2022 Booker Ödülü’nün kazananı, Maali Almeida’nın Yedi Ay Dönümü isimli kitabıyla Shehan Karunatilaka olmuştur.