Çocuklar bazen bir teleskobun başında, bazen bir bakım evinin koridorunda, bazen de görünmez bir arkadaşın yanında kendilerine küçük dünyalar kurar.
Çocuk edebiyatının en ilginç taraflarından biri, çocuklara yazılmış gibi görünen metinlerin çoğu zaman yetişkinlere daha zor sorular sormasıdır. Bir çocuğun neden sustuğunu, neden hayalî bir arkadaş yarattığını ya da neden kendini kendi evinde değil de bir başkasının mutfağında güvende hissettiğini anlamaya çalıştığınızda, aslında yalnızca çocuğun değil yetişkin dünyasının da sınırları görünür hâle gelir.
Leo ile Ralph ve Luna bu açıdan yan yana düşünülmesi gereken iki kitap. Her ikisi de “farklı” görülen çocukların hikâyesini anlatıyor ama bunu açıklayan ya da öğreten bir dille değil, hayal gücünün içinden kuruyor. Birinde yalnız bir oğlan çocuğunun hayalî arkadaşıyla vedalaşmasını, diğerinde sesler duyan bir kız çocuğunun dünyada kendine yer açma çabasını okuyoruz. Ortak noktaları ise çok açık: Bu kitaplar çocuğu düzeltilmesi gereken bir sorun olarak değil, anlaşılması gereken bir varlık olarak ele alıyor. Bu yüzden de yalnızca çocuklara değil, ebeveynlere de hitap eden metinler.
Leo ile Ralph’te Peter Carnavas okuru daha ilk sayfalarda bir vedanın içine bırakıyor. Leo ile Ralph geceleri arka bahçede teleskopla gökyüzünü izliyorlar, birlikte gezegenler ve uzaylılar uyduruyorlar. Ama bu oyunun altından yavaş yavaş başka bir duygu yükseliyor: taşınma, yalnızlık ve büyüme korkusu. Leo’nun asıl meselesi “garip” bulunması değil; dünyayı başkalarından biraz daha fazla merak etmesi, biraz daha fazla düşünmesi. Kum tanelerini sayan, böceklerin hayatını izleyen, sorularını yetişkinlerin hızına uyduramayan bir çocuk o. Ralph ise onun hayal gücünün içinden çıkmış bir arkadaş olarak başlıyor ama zamanla hayal ile ihtiyaç arasındaki sınırı belirsizleşiyor. Dundle kasabasına taşındıktan sonra Leo’nun Gus ile kurduğu arkadaşlık, Ralph’e veda etmenin de yolunu açıyor. Romanın gücü tam da burada ortaya çıkıyor: hayalî bir arkadaşla vedalaşmayı çocukluğun “tuhaflıklarından kurtulma” hikâyesi olarak değil, gerçek arkadaşlığa alan açan incelikli bir geçiş olarak kuruyor. Kasaba havuzunu açmak için düzenlenen gökyüzü gecesi, teleskopla Ay’a ve gezegenlere bakılan sahneler, futbol topu biçimindeki uzay gemisi… bütün bunlar Leo’nun iç dünyasını dışarıya taşıyan zarif anlatı araçlarına dönüşüyor.
Peter Carnavas’ın bu kitabı bu kadar etkileyici kılmasının nedeni biraz da kendi geçmişinde saklı. Avustralyalı bir yazar ve çizer olan Carnavas meslek hayatına ilkokul öğretmeni olarak başlamış. Çocukların konuşma biçimlerini, sessizliklerini, oyunla kurdukları dünyayı yakından tanıması metinlerine de yansımış. 1980 doğumlu olan Carnavas bugüne kadar çok sayıda resimli kitap yazıp çizmiş, çocuk edebiyatı alanında ödüller kazanmış. Çizimlerinin dili de yazısıyla aynı yerden besleniyor: gösterişli değil, sıcak ve duyarlı. Ev içi sessizlikleri, çocuk yüzlerindeki tereddüdü ve gecenin yumuşak atmosferini çizgilerinde büyütmeden verebiliyor. Bu nedenle Leo ile Ralph, metin ile görselin birbirini tamamladığı dengeli bir dünya kuruyor. Kitap genellikle 9–12 yaş arası okurlar için önerilse de, özellikle yalnızlık, arkadaşlık ve hayalî arkadaşlık üzerine konuşmaya açık 8 yaş üstü çocuklarla da güçlü bir okuma deneyimi yaratabilir.
Peter Carnavas
Luna ise ton olarak daha karanlık ve daha sarsıcı bir roman. Hollandalı yazar Pieter Koolwijk burada çocuk edebiyatının en hassas konularından birine dokunuyor: zihinsel kırılganlık, aile içi dışlanma ve “normal” sayılmama deneyimi. Luna başkalarının duymadığı sesleri duyan bir çocuk olduğu için Umutlar Evi adlı bir bakım kurumunda kalıyor. Hafta sonlarını arkadaşı Ties’in ailesinin yanında geçirdiğinde rahatlıyor; çünkü orada kimse onu hemen bir hastalık olarak görmüyor. Üstelik Ties’in görünmez arkadaşı Kanki de var. Luna onu göremiyor ama sesini duyabiliyor. Roman daha baştan görünmeyen şeylerin varlığı üzerine düşünmeye davet ediyor. Hikâye ilerledikçe Luna’nın annesi onu alıp babasının işlettiği ıssız bir tatil köyüne götürüyor; babasının ve ablasının küçümseyici dili Luna’nın dünyasını daha da sıkıştırıyor. Ölüler Günü geleneği, Kasper’in ruhuyla kurulan iletişim ve korkuyu temsil eden El Malo figürü romanın hayal ile gerçek arasındaki sınırını daha da bulanıklaştırıyor. Böylece Luna, yalnızca bir macera değil, çocuğun kırılganlığını ve dayanıklılığını aynı anda anlatan güçlü bir hikâyeye dönüşüyor.
Pieter Koolwijk’in yazarlığı bu yoğunluğu taşıyabilmesini sağlıyor. 1974 yılında Hollanda’nın Gouda kentinde doğan Koolwijk, Roald Dahl’ın hayal gücünden beslenen bir yazar olarak tanınıyor. “Gozert” adlı kitabıyla Hollanda’nın en prestijli çocuk edebiyatı ödüllerinden Gouden Griffel’i kazanmış. Gerçek ile fantastik olanı iç içe geçiren anlatı biçimi Luna’da da belirgin biçimde hissediliyor. Kitabın çizeri Linde Faas ise metnin duygusal atmosferini güçlendiren önemli bir isim. 1985 doğumlu Hollandalı illüstratör, suluboya ağırlıklı çizimleriyle doğa ve sessizlik duygusunu görsel dile taşıyor. Norveç’te yaşayan Faas’ın çizimlerinde geniş manzaralar, soğuk renkler ve sakin atmosfer dikkat çekiyor. Luna’daki görseller metnin ağırlaşabileceği anlarda okura nefes aldırırken, anlatının duygusunu da derinleştiriyor. Kitap için önerilen yaş aralığı 10 yaş ve üzeri; bazı çocuklar için 11–12 yaş daha uygun olabilir çünkü roman kaygı, aile içi ihmal, ölüm ve yas gibi zor temaları içeriyor.
Bu iki kitabı birlikte düşünmek ise önemli bir soruyu gündeme getiriyor: Çocukların yaşadığı deneyimleri ne kadar hızlı tanımlıyoruz? Bir çocuğun hayal kurmasını, içine kapanmasını ya da dünyayı başkalarından farklı algılamasını hemen düzeltilecek bir problem olarak mı görüyoruz? Leo ile Ralph, hayal gücünün çocuklukta nasıl koruyucu bir alan yarattığını ve zamanla gerçek ilişkilerin kurulmasına nasıl yer açtığını anlatıyor. Luna ise farklı olmanın her zaman bir hastalık anlamına gelmediğini, görünmeyen ya da duyulmayan şeylerin de bir gerçeklik taşıyabileceğini hatırlatıyor.
Bu nedenle iki kitabın önerisi de farklı biçimlerde yapılabilir. Leo ile Ralph, 9–12 yaş arası çocuklar için oldukça sıcak ve güvenli bir okuma deneyimi sunuyor; özellikle içine kapanık ya da hayal gücü güçlü çocukları anlamak isteyen ebeveynler için iyi bir başlangıç olabilir. Luna ise biraz daha seçilerek okunması gereken bir kitap. 10 yaş üstü, zor duygularla karşılaşmaya hazır çocuklar için güçlü bir metin ve çoğu zaman bir yetişkinle konuşarak okunması daha anlamlı olabilir.
Sonuçta Leo ile Ralph ve Luna birbirinden oldukça farklı hikâyeler anlatıyor gibi görünse de aslında aynı yere dokunuyor. Çocuklar bazen bir teleskobun başında, bazen bir bakım evinin koridorunda, bazen de görünmez bir arkadaşın yanında kendilerine küçük dünyalar kurar. Yetişkinlerin görevi bu dünyayı küçümsemek değil, ona dikkatle yaklaşmaktır. Çocuğun neden böyle davrandığını sormadan önce, hangi yalnızlığın içinden konuştuğunu duymaya çalışmak gerekir. Belki o zaman hem Leo’yu hem de Luna’yı biraz daha iyi anlayabiliriz.
Başlıktaki resim: Pieter Koolwijk
