Kitapları İtalyanca, Almanca ve Fransızcada basılan, İngilizce, Romence, Yunanca, Arnavutça, Korece, Portekizce, Boşnakça, Macarca, Arapça ve Bulgarcaya çevrilen, Haldun Taner Öykü Ödülü ve Yunus Nadi Roman Ödülü’nün sahibi yazar Mario Levi ile Doğan Kitap’tan çıkan son kitabı İçimdeki İstanbul Fotoğrafları bahanesiyle, Kadıköy’deki evinde tıpkı yazım dilinde olduğu gibi samimi bir sohbet gerçekleştirdik.
Sibel Doğan: Mazi kalbinizde bu kadar yara mı gerçekten?
Mario Levi: Tabii ki... Mazinin hatırlattıkları zaman zaman içimin önleyemeyeceğim bir acıyla dolmasına yol açıyor. Ancak ben burada bir başka önemsediğim gerçeğin altını çizmek istiyorum. Bir yanlış anlaşılmadan çok korkuyorum aslında. Bu endişeyi de kitabımın başlarında bir şekilde ifade etmeye çalıştım. Geçmişte ve geçmiş için yaşayan bir yazar değilim. Geçmişe övgüler düzmek, hatta yazıklanmak isteyen bir yazar da... Evet, geçmişin çok özlediğim tarafları var, bunları zaten kitabımda anlatmaya çalıştım. Ancak, benim için asıl önemlisi, mazinin bende açtığı yaraları unutmamaya ve hatırlatmaya çalışırken, bugünü daha çok anlamlandırmak, “şimdi”ye bir değer, bir derinlik katmak. Örneğin ben Beyoğlu’nu, Tünel’i, İstiklal Caddesi’ni yaşarken, burada Moda Burnu’nu yaşarken, Kadıköy Çarşısı’nı yaşarken, Boğaz’ın Anadolu şeridini yaşarken, Beylerbeyi’nde sahil kenarında otururken sadece bugünü yaşamak bana yetmiyor. Benim için o an önemlidir. O ânı sonuna kadar yaşamak önemlidir. Ama o ânın bir derinliği vardır ve o derinlik o âna getirdiklerimden gelmektedir. Mazi dediğimiz bu yüzden önemlidir işte. Tabii aynı zamanda bugünle hesaplaşmak için de...
SD: Yazarak yükünüzü üleştirmiş olduğunuzu düşünüyor musunuz?
ML: Tam değil. Tamam, bir yol aldım. Onu biliyorum. Örneğin, ilk öykülerini çiziktirmeye başlayan 70’li yılların ortalarındaki Mario ile bugünkü Mario arasında göz ardı edemeyeceğim bir fark var. Bugünkü Mario, birilerine en azından bazı hikâyelerini taşıyabilmenin huzurunu ve rahatlığını taşıyor. Hatta gizli övüncünü de. Fakat hikâyem henüz bitmedi. Nasıl gelişeceğiniyse elbette bilmiyorum. Kendime temenni ettiğim şu: Son nefesime kadar yazabileceklerim olsun. Çünkü bazı yazarlar tanıdım, yazacaklarım bitti diyen ve artık yazmayan. Yıllardır yazmayan. Yine de yaşamaya devam eden. Bu, başıma gelir mi bilmiyorum ama açıkçası çok istediğim bir durum değil. Dolayısıyla ülküm beni nereye götürecek bilmiyorum.
SD: İçimdeki İstanbul Fotoğrafları, “Hatırla” diyerek başlıyor. Bu bana Olivier Rolin’in, yaptığımız bir söyleşide “Unutuş Nehri” üstüne söylediklerini anımsattı. Mitolojide Unutuş Nehri, suyundan içenlerin geçmişlerini unuttukları ölüm nehri... Kitapta ayrılıkla ölümü eş tutuyorsunuz ama dedenizin ölümüyle birlikte çıktığınız yolculukta sürekli, “Hatırla” diyorsunuz kendinize. Tıpkı Unutuş Nehri’nde olduğu gibi, siz de unutmayı ölümle eş tutar mısınız?
ML: Bir ölçüde evet. Çünkü unutmakla ilgili şöyle bir duruş vardır kimi insanlarda; geçmişlerinde bazı acılar, büyük hayal kırıklıkları yaşamışlar. Yaralanmalar, örselenmeler… Fakat bir şekilde üstesinden gelmişlerdir. Ya da üstesinden geldiklerine kendilerini inandırmışlardır ve belirli bir yere geldikten sonra, “Hayır, asla hatırlamak istemiyorum, geçmiş geçmişte kaldı,” demektedirler. Onlar bu duruşlarını bize bir hayata tutunuş olarak gösterir, kabul ettirmeye çalışırlar. Büyük bir yalanın içindedirler aslında. Tam aksine, hayata yeterince tutunamamaktır geçmişi bilinçli olarak unutmaya çalışmak.
Latinler bize birçok güzel söz bırakmıştır. “Historia docent”; Türkçesiyle “tarih öğretir”. Ben bu lafı çok severim. Haliyle, belki de bugün biz eğer bir ülke olarak, bir toplum olarak üstesinden gelemeyecekmiş gibi göründüğümüz birtakım sorunlar yaşıyorsak, bugünün bakışıyla, bu biraz da geçmişi yeteri kadar hatırlayamamamızdandır. Hatta o geçmişle yeteri kadar yüzleşmememizdendir. Haliyle buradaki “hatırla” sözü sadece yazarı, anlatıcıyı, hatta okuru hatırlamaya çağırmıyor. Aynı zamanda; hatırlarken kendini tanımaya, kendini tanırken yüzleşmekten kaçtıklarıyla yüzleşmeye de çağırıyor. Bu nedenle hep söylemeye çalıştım: İçimdeki İstanbul Fotoğrafları aslında bugünü anlatıyor.
SD: Ve “mea culpa” değil mi? Ben yaptım!
ML: Tabii ki. Şüphesiz! Zaten beni inşa eden geleneğin içinde eleştiri ve özeleştiri her zaman olmuştur.
SD: İstanbul deyince ne düşünüyorsanız o, diye düşünüyorum İçimdeki İstanbul Fotoğrafları için. Tarih var öncelikle. Hem de ne tarih! Kitaplar, yemekler, müzik, vapur, simit, martılar, erguvanlar, anılar… Hafızanızdaki tüm fotoğraflar burada, ama albümün aralarına, arkalarına, görünmez yerlerine sakladığınız fotoğraflar da yok mu?
ML: Var tabii ki.
SD: Kitabın son bölümlerinde, “Daha fazla acımak istemediğim için dökmüyorum,” diyerek söylediniz ama...
ML: Aynen öyle. Bakın ben size şunu anlatayım: Ben planlı bir yazar değilim. Öteki bütün kitaplarımdaki gibi İçimdeki İstanbul Fotoğrafları’nı yazarken de bir plan yapmadım. Anlatıcı şimdi Asmalımescit’ten hareket edecek. Yüksek Kaldırım Yokuşu’ndan aşağı inecek. Sonra şunu yapacak, sonra bunu yapacak… Bir plan yapayım demedim. Sadece Tünel’den, Asmalımescit’ten yola çıkmasını ve aynı zamanda bir yola çıkmasının gerekli ve kaçınılmaz olduğunu düşündüm. Ve dedim ki, “Duygularının çağrışımlarının akışına bırak kendini.” Öteki romanlarımı da, bu kitabı da böyle yazdım. Haliyle ben, Yüksek Kaldırım’ı anlatırken vapurları da anlatacağımı biliyordum ama ne anlatacağımı bilmiyordum. Üsküdar’a er ya da geç geleceğimi biliyordum ama yine ne anlatacağımı bilmiyordum. Yol öyle gitti ve yolculuğun nihayete erdiği akşam, yani anlarda, sizin bana soru olarak getirdiğinizi ben kendime soru olarak zaten getirmiştim. “Başka anlatmadıkların var mı?” Vardı tabii. Olmaz olur mu? Bunlar çekmecemin çok gizli yerlerinde hâlâ duruyor. Evet, daha fazlasını anlatmayı göze alamadım diyebilirim. Bu göze alamamamın nedeni için, “Yazarlık karanlık bir mağaraya inmek gibidir” derim. Ne kadar derin olduğunu bilemediğiniz bir mağaraya. Karanlık beni geldiğim yerde biraz korkuttu. Ama kendime şu sözü verdim: “Buraya kadar indiysem, daha fazlasını yapabilirim.” Ama şimdi değil. Yapacağım. Bunu da yapacağım. Çünkü bu kitap benim uzun zamandır inemediğim derinlikleri dile getiriyordu. Yeterli olmadığını biliyorum, ama devam edeceğim.
SD: 1910 yılında 600 kadar apartmanı olan bir şehrin geçirdiği evreler, değişimler, göçler dolayısıyla artan hengâmesi –her ne kadar kitapta bir küskünlük hissetmiş olsam da– sizi başkalarında okuduğum bir karamsarlığa itmemiş. Bunu biraz açtınız sohbetin başında ama “neden” diye sormak istiyorum yine de?
ML: Tabii benim kırgınlıklarım da var. Sizin ifadenizle ki, doğru bir ifade bence, küskünlüklerim de var. Bunları kitabımda dile getirmeye çalıştım. Kırgınlığımın kaynaklarını da olanaklarımın ve sınırlarımın elverdiği ölçüde dile getirmeye çalıştım. Ancak şuna da inanıyorum: Bu şehirde yaşıyorsak ve hayatımız bu şehirde devam ediyorsa, hayatımızın şiirini yaşamak için daha ne yapabiliriz sorusundan da vazgeçmememiz gerekiyor. Bu soru beraberinde umudu getiriyor. Umudu yitirmemeyi gerektiriyor. Ben umutsuz bir insan değilim. Zaten şunu da söylemek mümkün aslında: Eğer hakikaten yaşamaya değmiyorsa bu şehir artık, çekip gitmek gerekiyor. Eğer ben hâlâ çekip gitmiyorsam demek ki beni bağlayan bir şeyler var. Çok kıymetli bir şeyler. Bu da tıpkı kadın erkek ilişkilerine benzer.
SD: Ben de tam bunu soracaktım. O zaman sizin için İstanbul bir kadındır diyebilir miyiz?
ML: (Gülüyor.) Ben bir erkek olduğum için kadın evet. Dışarıdan bakarsınız bir çifte; kavga ederler, ayrılırlar, birleşirler. Yorucudur ilişkileri ama bir türlü ayrılamazlar birbirlerinden. Bunun bir nedeni vardır. Hâlâ bırakamadıkları bir tarafları vardır birbirlerinde. Bu yüzden ilişki devam eder. Ve bu yüzden tüm yoruculuğuna rağmen, tüm sorunlarına rağmen şaşılacak bir ölçüde belki bir hayat boyunca devam eder. Çünkü ayrılamazlar. Benim İstanbul’la ilişkim böyle bir ilişki galiba. Zaman zaman küsüyorum, kırılıyorum, çok kızıyorum ama aşk galiba bu. Ve aşk yaşanıyor.
SD: Ama bir yandan da insanın doğası gereği sanırım bir karamsarlık okuyorum: “Şehrin çok eskilerden kalma duvarları çoktan yıkıldı. Yerine inşa edilen duvarlarla etrafında biriken mezbelelikler sayesinde de daha çok yıkıldı. Ya içimizdekiler?”
ML: Çok severim bu bölümü.
SD: Ben de çok sevdim. Devam ediyor ve, “Yoksa asıl yıkılmaları gereken bu yerde yenilerini mi inşa ettik? Daha doğru bir ülkeye hepimizin hakkı yok muydu?” diyorsunuz. Çok fazla değinmeseniz de çok kırgın olduğunuz taraflardan biri olan bu ülke ve bu ülkenin gerçekleriyle ilgili kitaptakinden daha fazla cümle istiyorum dersem…
ML: Son seksen, yüz yılda çok büyük yanlışların yapıldığını düşünüyorum bu ülkede. Bir çeşit tek tipleştirmenin hedef olarak, ülkü olarak seçildiği ve bundan da gurur duyulduğu bir tarihten geçtik. Birtakım farklılıkları yaşamak isteyenler ya da yaşamaktan başka türlüsünü yapamayanlar çok acı çekti. Birtakım farklılıklar da önemli ölçüde yok edildi. Bana kalırsa bu, en kibarca söyleyişle bir insanlık utancı. Bunu bu ülkede yaşadık. Bu nedenle o duvarlardan söz ettim. Temel sorunlarımızın hepsi neredeyse, herkes kendine göre birtakım sorunları öne çıkarabilir, önemli değil, eşcinselseniz eşcinsellik, bir azınlık mensubuysanız azınlık, Kürtseniz Kürt, Aleviyseniz Alevi. Ne olursa… Yoksulsanız yoksul. Anlatabiliyor muyum? Önemli değil. Sorunlarımız çok. Ülkenin sorunları çok… Çözemediği sorunları çok... Yıllar boyunca bu meseleler hep halının altına süpürüldü, atıldı. Devamlı, “Biz ne kadar büyük bir ülkeyiz,” dendi. Belki büyük bir ülkeyiz bir açıdan. Tamam. Dünyanın on altıncı büyük ekonomisi olduğumuz iddiası şüphesiz, bir yalan mahsulü değil. Neticede rakamlar ortada. Ama yaralı insan hikâyeleri, yoksulluklar, dışlanmışlıklar, kimliğini dilediğince yaşayamamalar karşısında bu rakamların ne anlamı var ki... Ben bu yüzden o duvarlardan söz ediyorum. Birbirimize sürekli duvarlar inşa ettik. Benim bir cümlem vardır, “Herkes kendi duvarının dibinde ölüyordu,” dedim. Ben bu kitabı bir başka kitabımdan alıntıladım. İstanbul Bir Masaldı’dan. Haliyle bunları yaşamak lazım... Ben buna ihtiyacımız olduğunu düşünüyorum.
SD: Ya sizin duvarlarınız?
ML: Benim kendimi korumak için ördüğüm duvarlar oldu tabii.
SD: Duvarlar bir yerden sonra üretiminizi engelleyecek bir şey aslında. Benim fikrim bu. Kendinizi korumaya aldığınız zaman dökemezsiniz. Çünkü siz kurguyla yazmıyorsunuz, samimi bir dille yazıyorsunuz. Sizin duvarlarla ilişkiniz daha inişli çıkışlı olsa gerek.
ML: Şüphesiz ki öyle... Ayrıca size şunu da söyleyebilirim; benim hayatım bu duvarları yıkma çabasıyla geçti. Bugüne kadar birçok duvarımı yazıyla yıktım. Bu yüzden tespitinizde fevkalade haklısınız. Belki de galiba asıl tutkuyla bağlı olduğum, yazım. Bu nedenle yazı sözünü birçok metinde tırnak içine almaya özen gösterdim. Yazı hem akla gelen ilk anlamıyla yazı hem de daha derin anlamıyla alınyazısı, anlatabiliyor muyum? Bu, İstanbul’u da aşıyor. İstanbul sadece renklerini gizliden gizliye hissettirmeye çalışan, çok renkli bir zemin burada. Ya da bir coğrafya… Duygu iklimi ifadesini boş yere sık sık kullanmıyorum ki... İnsanın duvarlarını yıkmaya çalışma süreciyse çok sancılı bir süreç. Bu yüzden yazmak da sancılı, ama güzel bir tarafı da var. Zaten güzel bir tarafı olmasa bunca yıl bu mücadeleyi vermezdim. Otuz beş yıldır yazıyorum. Kendinizi yazarak daha iyi tanıyorsunuz. “Yazmak karanlık bir mağaraya inmektir,” dememdeki sebep de bu aynı zamanda. Tabii bir o kadar da başkalarına, bana duvarlarını örenlere bu duvarları da göstermek istiyorum. Burada yapabileceğim tek bir şey var; o duvarları okura göstermek. Hatta biraz daha cesaretle, bir türlü karşılarına çıkamadıklarıma, “Siz böyle ördünüz,” demek. Görüp görmeme tercihini yine onlara bırakarak… Ötekileştirmek için değil. Böyle bir tuzağa düşmeyecek ahlaka da, hayat terbiyesine de, dolayısıyla hassasiyete de sahibim. Tam aksine, “öteki”nin sesini, hatta içsesini duyurmaya çalışırken, aynı dilde, bu dile hangi anlamları yüklemek isterseniz yükleyin, renklerini yaşamanın derinliği hakkında, sınırlarımın elverdiğince, bir farkındalık inşa etmek asıl niyetim.
SD: “İnsan kendini ancak başkalarının ‘yazı’sında da görmeyi başardığında, dahası, gizlenenlerin hayatına farklı ihtimaller getireceği fikrine hazır hissettiğinde duyabiliyor, hem de çok iyi duyabiliyor,” diyorsunuz. Burada aslında insanların farkındalık düzeylerine gönderme yapıyorsunuz sanırım, hem kendi hem de başkalarına olan...
ML: Evet.
SD: Kurguyla yazmıyorsunuz. Malzeme sizsiniz. Kendinizden yola çıkıyorsunuz. Orhan Veli’yi, Tezer Özlü’yü bu nedenle sevdim hep. Ama o dönemin koşullarında ve bakirliğinde bu tarz daha kolay kabul görebilirdi. Tam da, son kitabınızda da anlattığınız değişimler nedeniyle riskli değil mi yazıda bu tarzı tercih etmek?
ML: Tabii ki riskli ama ben bu riski seviyorum. Benim hayatımda birçok riski göze almak vardır. Zaten yazının kendisi de bir riskti. Suya sabuna dokunmadan yazmak da mümkündü ama o zaman da ben sahiciliğimi sorgulardım. Samimi olmak ve sahici olmak tabii ki çok önemlidir. Galiba yazının derin anlamında da bu yatıyor. Göze alabilmek. Yoksa niçin yazacağız ki?
SD: “Edebiyat, her şeyden önce samimiyet ister. Benim için samimi olan eser, değerli olan eserdir. Yazar ne kadar savunmasız olursa, o kadar başarılı olur bence,” demişsiniz bir söyleşinizde. Aynı muhabbetin devamı olacak; bunca samimiyet hüznü de beraberinde getiriyor doğal olarak. Kitapta böylesine çırılçıplak kalmak korkutmadı mı, korkutmuyor mu sizi?
ML: Eskiden daha çok korkuturdu. Fakat gün geliyor artık çıplaklığınızdan da utanmıyorsunuz eskisi gibi. Ya da rahatsız olmuyorsunuz diyelim. Çünkü siz karşınızdakinin de çıplak kalmasını istiyorsunuz. Karşınızdakinin de o zırhlarını kırmasını istiyorsunuz. Acı çekelim önemli değil ama birbirimizi daha iyi görelim. Bu her anlamda, politik anlamda da doğru, bireysel ilişkilerde de doğru. Çıplaklığı çok derin anlamda kullanıyorum. Mesela, iki insan sevişirken çıplaktır ama ne kadar çıplaktır? Ve ne kadar zırhlarımız vardır? Orada bile… Onu anlatmaya çalışıyorum. Bu nedenle tabii ki zor ve tehlikeli ama yazmamız ve anlatmamız gerekiyor.
SD: Siz kendiniz için değilseniz, kim sizin için olacak? Yalnız kendiniz içinseniz, siz nesiniz? Ve şimdi değilse, ne zaman? (Rabi Hillel-Pirkei Avot 1:14)
ML: Bu benim çok sevdiğim bir dünya görüşüdür. Bu Yahudi mistisizminin belki de en önemli kitabı olan Talmut’tan alınmış bir sözdür. “Şimdi değilse ne zaman?” Yazı için de önemli, hayat için de. Yazı için, “Bir gün yazarım zaten” demek; bu, ertelemeyle oyalanmak, hayatı kaçırmaktır. Veya bir insanla bir şey yaşamak istiyorsanız, karşınızdaki insan kim olursa olsun; bir dostunuz, bir sevgiliniz, anneniz, babanız, kardeşiniz… yaşamanız gerekir diye düşünürüm hep. Hayat akıp gidiyor. Benim de ıskalamalarım, vazgeçişlerim oldu. Bunlar bende keşkeler doğurdu hep, ama keşkelere sığınmak istemiyorum artık.
SD: İstanbul’a en çok yakışan duygu hüzündür derdim, birçok yazar için de bunun böyle olduğunu gördüm. Sanırım yazan insanların ortak duygusu bu… Kitapta, “Siz aslında hangi şehri yaşadınız?” diye sorarken kendi yanıtınızı da veriyorsunuz. Yazılarında ana malzemesi, tutkuyla bağlı olduğu İstanbul olan, İstanbul âşığı bir yazar olarak sizdeki İstanbul’u kısaca anlatır mısınız?
ML: Aslında İstanbul her şeyden önce bütün bu sohbette sözünü ettiklerimiz... Bugünü yaşarken tarihin derinliğini yaşamak... Çünkü çok derin bir şehir İstanbul. Görmesini bilenler için çok derin bir şehir. Ben şu ayrımı da yaparım; İstanbul’u yaşamak ile İstanbul’da yaşamak arasında çok önemli bir fark vardır. Ben İstanbul’u yaşıyorum ve daha derinini yaşamak için de elimden geleni yapıyorum. Ve İstanbul’a en çok hüzün duygusunu yakıştırırken, tabii ki ilk değilim. Ben kendimi bir geleneğin parçası olarak görüyorum. Çok derinlikli bir duygu bu... Bana devredilen bir miras var. Ben bu mirası imkânlarım ölçüsünde taşımaya çalıştım. Bu mirasın içinde Yahya Kemal de var, Ahmet Hamdi Tanpınar da var, ustalarımdan biri olarak kabul ettiğim Selim İleri de var. Ben bu izi sürmek istiyorum ve İstanbul’un hüznünden söz ederken yine İstanbul’un bana kalan tarihini düşünüyorum. Önemli olan tarih bilgisi değil, tarih duygusu. Çünkü ben tarihi yarımadaya baktığımda ya da Galata Kulesi’nden karşımda uzanan manzarayı seyrederken sadece tarihi yapıları görmüyorum. Orada birileri yaşadı ve bize bir şeyler bıraktı. Bu şeylerin adını koymaya çalışıyorum. Orada birtakım diller yaşandı. O dillerin bize bıraktığı bir tarih ve bir duygu iklimi vardı. Mesela ben Rumca bilmem. Ya da bildiğim Rumca kelimelerin sayısı yirmi beşi otuzu bulur ancak. Ama ben Rumca biliyorum diyorum, çünkü duygusunu biliyorum. Tamam, İstanbul’dan geçmiş diller, benim atalarımın İspanya’dan getirmiş olduğu Ladino dilini biliyorum, konuşuyorum, ama o dilin duygusuna da sahip olmam çok daha önemli. Anlatabiliyor muyum? Bir dili bilmek sadece o dilin dilbilgisine iyi vakıf olmak ya da o dilde çok geniş bir kelime hazinesine sahip olmak değildir, o dilin duygusuna nüfuz edebilmektir, duygusuyla büyümek ve kendini derinleştirmektir. Türkçeyle kurduğum bağ da böyle bir derinlikten kaynaklanıyor. Size şimdi her dilin taşıdığı, bazen de gizlediği kokular da vardır desem... Bu örneğe ne dersiniz? Başka şehirlerde de bir balıkçılar çarşısına gittiğinizde o balık kokusunu duyabilirsiniz. Gidin Venedik’e. Balık çarşısına bir cumartesi sabahı gittiğinizde müthiş bir koku burnunuza çarpar. Ama İstanbul’daki yine farklıdır. Neden? Çok gerçekçi bir insan, “Canım en nihayetinde balık kokusu,” der. Evet, doğrudur. Venedik’teki de, Marsilya’daki de, Fas’taki de kuşkusuz benzer birbirine. Ama ya tarihler? Ya o bize kalanlar? Mesela palamut deyip geçemezsiniz. Bırakın palamudu, lüfer deyip geçemezsiniz. Geçemezsiniz, çünkü size aktarılanlar vardır, hikâyeler vardır, yaşadıklarınız vardır. İnsan en iyi en derinden hissettiklerini anlatır.
SD: İstanbul’a borçluyum diyorsunuz. Borcunuzu nasıl ödüyorsunuz ya da ödemeyi planlıyorsunuz? Yazı dışında?
ML: Borcumu sadece ve sadece, çok zengin bir yazar olmadığım için parayla değil, yazıyla ödemeyi düşünüyorum.
SD: “Aklı başında bir insanın yapacağı bir şey değil yazı yazmak. Bazen çok acı çekiyorsunuz, yazamadığınız günler oluyor, yazmak istiyorsunuz ama olmuyor. İşte o zaman kendime birtakım çareler bulmuşumdur, müzik dinlemek gibi, şiir okumak gibi,” demişsiniz bir gün. Tüm dikkatim bulduğunuz çarelere odaklanmış durumda. Müzikle ilişkinizden söz eder misiniz biraz?
ML: Müzikle ilişkim çok derin bir ilişki. Hiçbir zaman müziğin tekniğini, nota okumayı mesela diyelim, öğrenemedim ama her zaman iyi bir müzik dinleyicisi oldum. Belki de bu nedenle radyo programcılığı yaptığım günlerde programlarımı kendim hazırladım, kendi şarkılarımı seçtim ve kendim sundum. Çünkü gözümü açtığımda evde bir müzik ortamı buldum. Beni çok zenginleştiren bir müzik ortamı... Dedemin, anneannemin evinde Fransızca şarkılar dinledim. Klasik Batı müziğini, valsleri, İtalyanca, İspanyolca şarkıları dinledim. Babaannemim yanında olduğum günlerde –babaannem, annem ve babamla yaşardı– Türk sanat musikisini dinledim. Dolayısıyla bu, beni ben yaptı. Ve müzik benim için hep esinleyici oldu. İçimde bir şeyleri hep kıpırdattı. Hatta öğrencilerime zaman zaman, yine kendimden hareketle, şunu söylerim: “Diyelim ki yazı masasının başına oturdunuz, bir yazıyı yazmaya kalkıştınız ve bir yerde tıkandınız, durun o zaman. Yazmayı bırakın. ‘Neden yazamıyorsunuz’ onunla yüzleşin. Belki anlatamıyorsunuzdur, belki birileri anlatmanızı engelliyordur. Belki malzemeniz yoktur. Belki tükenmişsinizdir. Bunların hepsi birer olasılık... Ama eğer kapanmış birtakım kapaklar varsa, müzikle açabilirsiniz. Özellikle sizde hatırası olan şarkıları dinleyin. Bakın o zaman kapılar açılıyor mu, açılmıyor mu?..” Müzik çok güçlüdür. Bu yüzden başka evlerimden taşımış olduğum plaklarımı, kasetlerimi hep korumaya çalıştım. Bunlar benim için birer güvenlik supabı. Biliyorum ki, onlar bir yerde duruyor. Günün birinde yazma konusunda bir tıkanmayla karşı karşıya olduğumu hissedersem, onlara başvuracağımı biliyorum. Onların bana başka kapılar açacağını biliyorum. Bu nedenle müziğin hayatımda çok büyük bir yeri vardır.
SD: Yazılarınızda azınlıklar ağırlıklı konunuz. Türkiye’de her dönemin ve siyasetin de ana malzemesi bu, ama ben, “Bu topraklarda kökleri beş yüz yıl öncesine dayanan bir ailenin mensubu olarak kendinizi azınlık olarak görmeniz neden?” diye sormak istiyorum.
ML: Bunun cevabı yine tarihte. Birincisi şu; ben tutkuyla bağlı olduğum şehirde, İstanbul’da kendimi sadece ve sadece İstanbullu olduğum için azınlıkta hissediyorum. İsterseniz oradan başlayalım. Çünkü benim gibi İstanbul kültürünü bu kadar derinliğine yaşayan çok az insan kaldığını düşünüyorum bu şehirde. Bir gazetede bir röportaj yaparken yine böyle bir konu gündeme geldiğinde şu örneği vermiştim: İstanbul’da tahminlere güvenecek olursak on altı milyon insan yaşıyor bugün, ama en çok bir milyonu lakerdayı bilir. Bilmiyorum bir milyon kişi biliyor mu lakerdayı? Emin değilim gerçekten. Ama böyle bir gerçek, bunu düşünebiliyor olmak bile içimi acıtıyor. Diyeceksiniz ki, eni sonu nedir? Bilinmese ne olur? Tamam, bilinmese ne olur... Kabul edelim. Ama bunu bir simge olarak görmeye başladığımızda ve lakerdanın içerebileceği bütün bir tarihi çağrışımları düşündüğümüzde meselenin boyutu değişiyor. Bu bir İstanbulluluk kültürü… Yani bu kültürün içinde, bu balık kültürünün veya lakerda kültürünün içinde Rumu da var, Yahudisi de var, Müslümanı da var, Ermenisi de var, Levanteni de var. Anlatmaya çalıştığım tam da bu. Bu kültür kayboldukça kendinizi daha çok dışarılara atılmış hissediyorsunuz. Dahası var. Şimdi dile getirmek istediğimin bana yaşattığı duyguyu da bu kitabımda paylaşmaya çalıştım. Adınız Mario. Mehmet ya da Mahmut değil. Siz diyorsunuz ki kendinize, “Ben buraya aitim.” Sonuna kadar... Ama birilerileri size hâlâ, “Neden adın Mario?” diye sorabiliyor. Gel de şimdi uzun uzun anlat! Sıkıldım artık.
Bunu anlatamayacaklarımla karşı karşıya geldiğimde bir çözüm yolu buldum kendime. Mesela iki ay önce başıma geldi; bir taksi şoförü, hazır yine şu memleket muhabbeti açıldığında aslen nereli olduğumu öğrenmekte çok ısrarlı davrandı. Baktım kurtulacağım yok, ne dersem diyeyim inandıramayacağım, “Biz İspanya göçmeniyiz,” dedim. “Ya hocam desene sen de bizim gibi göçmenmişsin. Biz de Makedonya göçmeniyiz,” diyerek heyecanla yapıştırıverdi cevabı. Ben adım ortaya çıktığında bir açıklama yapmak zorunda kalıyorum. Size hiç kimse bu soruyu sormuyor Sibel Hanım. Siz kendinizi duygusal olarak, etik olarak, ahlaken bir başka azınlık boyutunda görebilirsiniz, eminim görüyorsunuz da, ama size hiç kimse bu soruyu sormuyor. Ama ya adınız Dora olsaydı, Ani olsaydı? Haliyle burada duruyorsunuz işte. Burada farklı bir yerdesiniz. Tabii sistemin farklı bir dini yapıdan gelenlere belirli bir ölçüde kapalı oluşunu da isterseniz hiç konuşmayalım. Bu derinlik yeter. Ne yaparsanız yapın, bir azınlık mensubuysanız, başka bir dindenseniz bazı meslekleri icra edemezsiniz meselesineyse hiç girmeyelim.
SD: Son olarak şunu söylemek istiyorum: Kitapta artık kokmayan karanfillerden şikâyetçisiniz... Terasımda kokan bir karanfil var. Bahar geldiğinde sizin için bir saksı hazırlamak isterim.
ML: Harika. Demek ki hâlâ bu şehirde kokan bir karanfil var. Çok teşekkür ederim. Çok memnun olurum buna.
2011
Fotoğraf Gülbin Eriş
