Hasan Efe’nin “Varsıllar ve Yoksullar” adlı karikatürü birçok ülke gibi bizim ülkemizi de ilgilendirmektedir.
Tarih boyunca dünyanın birçok bölgesinde varsıl-yoksul ayırımı vardır. Varsılın ekonomik gücü, eğitim üstünlüğü ve benzer konuma sahip yakın çevresi nedeniyle her zaman bir adım önde olmuştur. Tarihte yaşanan birçok savaşların temelinde “ötekinin” ekonomik gücüne göz koyma zorbalığı vardır. Kazanmak ve daha çok kazanmak düşüncesi son yüzyılda kazandığını sadece rahat yaşamaya değil, yoksulları sabitlemek üzerine değişmiştir. Sözün kısası paylaşmak yerine yoksulu yoksul bırakmanın ve kendini üstte görmenin gücü ve refahı önem kazanmıştır. Bunca adaletsizlik bir avuç insanın dünyanın tümüne sahip olması ve ülkelerin siyasi yönetimlerinde dolaylı da olsa söz sahibi olması karşımıza çıkmaktadır.
Varsıl ülkelerin vatandaşlarını ekonomik anlamda rahat yaşatabilmek için yoksul ya da az gelişmiş ülkeleri çeşitli bahanelerle egemenliği altına almalarına ses çıkarmayanlar ikiyüzlü değil midir? Fransa’nın Cezayir’de yaptıklarını dönemin aydınları (Albert Camus, Jean Paul Sartre…) şiddetle karşı çıkmışlardır. Onların bu karşı çıkışında emeğe ve insan onuruna duyulan saygı yatmaktadır.
Burada dikkat çekeceğimiz konular arasında imparatorluk kavramı vardır. Bir ülkenin ya da silahlı bir grubun fetihlerle büyüyerek bir imparatorluğa dönüşmesi söz konusudur. İmparatorluk kurabilmek için başka ülkeleri kendine sömürge yapmalıdır. Bazı örnekleri anımsayalım. Orta Asya’dan kopup gelen Moğollar ve Türkler, Avrupa yakınlarına kadar nasıl ulaşmışlardır? Bu iki ulus da savaş düzeniyle getirdikleri ordularıyla birçok ülkeyi işkâl etmişlerdir. Araplar yaklaşık 200 yıl boyunca İran’ın Zerdüşt inancını İslamiyet’e dönüştürmüşlerdir. Ayrıca Kuzey Afrika’yı, İspanya’yı ve Ortadoğu’da birçok bölgeyi sohbet ederek değil kılıçla ele geçirmişlerdir. Örnekler arasında Roma İmparatorluğu’nu, Makedonya İmparatorluğu’nu (Büyük İskender), Pers İmparatorluğu’nu, Osmanlı İmparatorluğu’nu ve günümüze yakın dönemlerde birçok Batılı ülkenin sömürgeciliğini sayabiliriz… Varsıllık sadece sömürgecilik üzerine kurulmuştur. Bu anlayışı devam ettirenlerin kendi vatandaşlarına verdikleri eğitim ve iş insanlarına sağladıkları kolaylıklar nedeniyle birçok ülkede onlarca (Hindistan, Kamerun, Kongo, Cezayir, Fas…) yıl kalmışlardır. Sonuçta yoksul ülkelerin yer altı ve yer üstü tüm madenlerini sömürmüşlerdir. Şimdi asıl konumuza geliyoruz.
Hasan Efe’nin çizdiği bir karikatürü inceleyelim. Bulutların üstünde (ya da arasında) rahat bir yaşam süren bir erkek figür görüyoruz. Bu kişi göbeğinden, giyiminden ve genel görüntüsünden varsıl biri olduğu izlenimini vermektedir. Yüzündeki huzur dolu ifadenin temelinde geleceğini garanti altına almanın rahatlığı vardır. Kuşkusuz yakın çevresi de bu ekonomik özgürlükten nasibi almaktadır. Ancak, bu kişinin sürekli rahat yaşayabilmesi için yoksulların varlığına ihtiyacı vardır. Kendi mülkü olan birçok ev ve dükkâna sürekli zam yapmaktadır. Aslında buradaki figür bir kişiyi değil, genel anlamda varsıllığı temsil etmektedir. Bunu biraz derin okursak varsılları değil, onları yaratan çarpık bir sistem karşımıza çıkmaktadır.
Yoksulların iyi bir eğitimden yoksun olmaları, bütün amaçlarının sadece karınlarını doyurmakla yetinecekleri bir sistem gerekmektedir. Onların karın tokluğuna çalışmaları demek, ülkesindeki olayları takip edebilecek bir durumdan uzak kalmaları demektir. Erkek figür gözleri yarı kapalı, dudakları ıslık çalıyormuş gibi büzülmüş ve keyif çatan bir görüntüdedir. Bedeninden yansıyan zam sözcükleri ise kadim Yunan tanrılarının insanlara attığı mızraklara benzemektedir. Yattığı yerden hiç kıpırdamadan, öylece sakin, umursamaz ve aşağıdaki yoksulların yaşamlarını merak etmeden uzanmıştır. Bulutların arasındadır çünkü bu rahatlık onu gökyüzüne çıkarmıştır. Orada bir sanal bir tanrı gibi yaşayacağını, aşağıdakilere emirler vereceğini, istediği zaman istediği kadar zam yapacağını bilmektedir. Onun bu duyarsızlığı ve yoksullardan nefret eden görüntüsünü biraz daha irdeleyelim.
Hasan Efe niçin erkek bir figür çizmiştir? Bu figürü kadın olarak da çizebilirdi. Ancak bin yılların getirdiği ve dayattığı ataerkil toplum anlayışını imlemek istemiştir. Kadim dönemdeki Amazon kadınlarını saymazsak, birkaç ileri düzeydeki ülkelerin haricinde kadın hakları her zaman yetersiz kalmıştır. Erkek figür sadece erkekleri değil, bir yerde ataerkil sistemi de sezdiriyor aslında. Yaşı geçkincedir. Bunu saçlarının dökülmesinden anlıyoruz. Demek ki epeycedir varsıl olarak yaşamın içinde yer almıştır.
Erkek figür bulutların içinde ama sanki bir cennette yatıyormuş izlenimini de vermektedir. Burada rahatım yerinde, mutluyum, huzurluyum, aşağıdakilerin nasıl yaşadığından hiçbir haberim yok ve onlarla fazla muhatap olmuyorum anlayışındadır... İki elini yastık yapmış ve başının arkasına koymuştur. Bir ayağını uzatmış diğerini ise dizden bükmüştür. Böylelikle tam bir egemen erkek görüntüsü yaratmıştır. Zamların mızrak gibi vurduğu evlerin yoksulluğu hemen belli olmaktadır. Evler derme çatmadır, görüntüleri viranedir ve soba boruludur. Ortalıkta kimseler yoktur. Demek ki mevsim kıştır ve hava çok soğuktur. Varsıl ise bundan habersizdir... Hasan Efe bilinçli olarak evlerin soba borusu çıkışlarını farklı yerlerden göstermiştir. Böylelikle evlerden çıkan kömür kokusu komşularını rahatsız etmeyecektir. Onların bu denli anlayışlı olmaları insani bir duygudur. Bulutların arasındaki varsıl erkek için aynı sözleri söyleyebilir miyiz?
Hasan Efe, tanınmış bir karikatür kuramcısı olarak birçok dergide makaleleri yayımlanmaktadır. Ayrıca karikatür kuramı konusunda basılmış kitapları da vardır. Onun bu çalışması varsıl-yoksul ayrımını yansıtmaktadır. Bir konuya daha dikkat edelim. Bu karikatürde evlerin görünümlerini biraz çarpık çizmiştir. Evlerin izleyene dönük kısımları insan yüzüne benzemektedir. Sanki yoksulların hüzünlü, aç bırakılmış, kimsesiz ve acınacak görünümleri sezdirilmiştir. Bu gözle bakıldığında melankolik bir atmosfer vardır. Üzerlerine gelen zam yağmurlarına bir yanıt veremeyen yoksullar çaresizdir ve hüzünlüdür. Bir taraf üstte olmanın verdiği özgüven ve güçle istediği yaptırmaktadır. Yoksullar ise hüzünlü bakışlarla yarınlarını belirleyemeden ve büyük sıkıntılarla yaşamaya çalışmaktadır.
Hasan Efe’nin “Varsıllar ve Yoksullar” adlı karikatürü birçok ülke gibi bizim ülkemizi de ilgilendirmektedir. Özellikle son yıllarda toplumun sadece varsıl, yoksul ve görece orta direk olarak üçe ayrılması bu karikatürü çağrıştırmaktadır. Aslında orta direk de kendi içe içinde birkaç katmana ayrılmaktadır.
Gökyüzünde ıslık çalarak keyif çatan ve ataerkil sistemi yansıtan bir erkek figür ve ona hizmet eden sayısız yoksullar… Adaletin ve vicdanın olmadığı bir yerde bu tür karikatürler sadece görsel olarak değil, o toplumun yaşam biçimini ve geleceğini de gösterir…
