"Diller dünyevi kurumlar üzerinden türer. Öyküler ise diller için bir dünya yaratmak üzere yazılır.”
Philip Seargeant100 yıl önce JRR Tolkien, Birinci Dünya Savaşı sürerken cepheden sağlık sorunları nedeniyle ayrılır ve Gondolin’in Düşüşü'nü yazmaya başlar. Yüzüklerin Efendisi efsanesinin ortaya çıkmasına zemin hazırlayan bu ilk hikâye aynı zamanda yazarın kurgu dışında hayali dillerin inşası gibi öbür yaratıcı eylemlerinin de başlangıcı olur. Aynı yıl Avrupa'nın diğer yakasında Ludwik Zamenhof doğum yeri olan Polonya'da ölür. Dil icat etme konusunda takıntılı olan Zamenhof, 1887'de Doktor Esperanto (zamanla dilin adı haline de gelen) mahlasıyla yarattığı dili tanıtan kitabını çıkarır. Hayali ya da başka bir ifadeyle yapma dillerin inşası, 12. yüzyıla dayanan uzun bir tarihe sahiptir. Her ne kadar amaçları çok farklı da olsa ve dilin gerçekte ne olduğuna dair karşıt görüşleri savunsalar da Tolkien ve Zamenhof, yapay dillerin en başarılı iki savunucusudur. [caption id="attachment_24841" align="alignright" width="300"]
JRR Tolkien, 1916[/caption]
Kültürel ve etnik düşmanlığın yoğun olduğu Polonya’da bir yahudi olarak büyüyen Zamenhof, evrensel bir dilin varlığının barış içinde yaşamanın anahtarı olduğuna inanmaktadır. Ona göre, dil medeniyetin en önemli itici gücü olmasına rağmen, diller arası farklılıklar insanlar arasında antipati ve kötülüğün ortaya çıkmasına neden oluyordu. Planı, öğrenmesi kolay, herhangi bir ulusa veya kültüre bağlı olmayan bir dil tasarlamak ve bu sayede insanlığı bölmek yerine birleşmelerini sağlamaktı.
Zamenhof’un tasarladığı Esperanto dili çok başarılı olur. Bu dili kullananlar zamanla milyonlarca kişiye ulaşır (bugün dahi yaklaşık bir milyon kişinin bu dili kullandığı tahmin ediliyor). Edebiyatta da geniş yankı bulur, dahası Çin’de dil hakkında bir müze açılır ve Japonya’da Esperanto dilini konuşan ve Şinto mezhebine inanan bir grup tarafından Zamenhof bir tanrı olarak kabul edilir. Bütün bunlara rağmen uyum içindeki dünya hayali hiç bir zaman gerçekleşmez ve 1. Dünya Savaşı Avrupa’yı parçalarken onun iyimser idealleri de yerini düş kırıklığına bırakır.
Tolkien’e göre, icat ettiği dillere hayat vermek için o dillere bir mitoloji sağlamalıydı.
Hayali Diller
Kendisi de bir Esperanto destekçisi olan JRR Tolkien, I. Dünya Savaşı'ndan sonra dilin Avrupa'nın birleşmesine yardımcı olacağına inanır. Oysa onun dil icat etmeye olan kişisel ilgisi çok farklıdır. Amacı, içinde yaşadığımız dünyayı geliştirmek değil, tamamen yeni kurgu bir dünya yaratmaktır. Dili bu dünyayı yaratmak için "gizli yardımcısı" olarak görür ve bu eylemin kendisi için pragmatik değil estetik olduğunu, ses, şekil ve anlamı tamamen özgün biçimlerde eşleştirmenin yaratıcı hazzından söz eder. Tolkien’e göre, icat ettiği dillere hayat vermek için o dillere bir mitoloji sağlamalıydı. [caption id="attachment_24842" align="alignright" width="300"]
Zamenhof, 1908[/caption]
Çünkü yaşayan, gelişen varlıklar olarak, diller canlılıklarını, onları kullanan insanların kültürlerinden alıyordu. Onun kurgusal evreninin yaratılışına yol açan da buydu. "Diller dünyevi kurumlar üzerinden türer. Öyküler ise diller için bir dünya yaratmak üzere yazılır.”
Günümüzde hayali dillerin durumuna bakılırsa, Zamenhof'un ölümünden yüz yıl sonra, birçok açıdan dil yapılandırma sanatının her zamanki gibi popüler olduğunu söyleyebilmek mümkün. En ünlü örneklerden biri de Taht Oyunları’nda kullanılan Dothraki dili.
Hem Zamenhof hem de Tolkien'in, George RR Martin'in Buz ve Ateşin Şarkısı romanından David J. Peterson tarafından televizyona uyarlanan Taht Oyunları’nın ilham kaynağı olduğunu söylemek mümkün. Taht Oyunları bir anlamda Tolkien'in fantezi dünyasının oluşum geleneğini sürdürüyor.
Peterson hayali dillere ilk kez üniversitede Esperanto öğrenirken ilgi duyar. Martin, destanın birçok bakımdan Yüzüklerin Efendisi'ne bir cevap olduğunu dile getirirken, Taht Oyunları’nda Tolkien'in dünyasına bir övgü olarak kimi dilsel göndermelerde bulunduğu bilinmektedir: söz gelimi, Tolkien’in büyük bir kurt türü için kullandığı warg, bilincini hayvanların zihinlerine yansıtabilen birini ifade eder.
Peki Tolkien'in yarattığı fantastik diller Esperanto'dan niçin daha etkili? Bu soruya verilen iki yanıttan ilki dilbilimle ilgili. Çelişkili bir biçimde Tolkien'in hayali dilinin içeriği gerçek dünyadaki dillerin işlevine daha yakındır. Eserlerinde tasvir edilen Elf dilleri, bu dilleri konuşan toplulukların kültürünü yansıtacak şekilde gelişir, değişir. Oysa evrensel bir dil icat etme fikri, herkes tarafından kolaylıkla öğrenilebilen, istikrarlı bir kod sağlamaya dayanmaktadır. Ama insan dilleri statik değil, dinamik yapıdadır. Dolayısıyla Esperanto'nun yapay dili temel bir kusur içermektedir. İkincisi, belki de günümüz insanı gerçek dünyayı onarmak yerine, fantezi dünyaların yaratılmasından mutluluk duyuyordur.
Çeviren: Can Çalıcı
*Philip Seargeant, Uygulamalı dilbilimde kıdemli öğretim görevlisi, The Open University. Bu yazı daha önce The Conversation'da (theconversation.com) yayınlanmıştır.
